Gardhi para dokumentit!

Nga Arian Galdini

Në një shtet të drejtë, dokumenti vjen para gardhit.

Kur gardhi vjen para dokumentit, zhvillimi ka nisur të flasë me gjuhën e pushtimit.

Aty fillon çështja.

Jo te hoteli. Jo te emri i investitorit.

Jo te shuma e premtuar.

Jo te fotografia e projektit.

Aty ku toka rrethohet përpara se publiku të shohë dosjen, rendi është përmbysur.

E drejta vjen vonë. Shpjegimi vjen vonë. Banori vjen vonë.

Shteti, që duhej të ishte i pari me ligj, shfaqet i pari me lehtësi për projektin.

Shqipëria ka nevojë për investime të mëdha, për turizëm të mirë, për kapital serioz, për punë të ndershme dhe për ekonomi moderne.

Një vend nuk shpëton duke e parë çdo investitor si kërcënim.

Por investimi nuk bëhet i ndershëm nga madhësia e shumës.

Bëhet i ndershëm nga rendi me të cilin hyn.

Kur paraja vjen pas pronës së sqaruar, pas lejes së publikuar, pas hartës së hapur, pas dëgjesës reale, pas vlerësimit mjedisor dhe pas respektit për njeriun që ka jetuar aty përpara projektit, ajo mund të bëhet mundësi.

Kur vjen me ngut, me shkresa që nuk shihen, me banorë që mësojnë vonë, me kompani që kërkojnë më shumë besim sesa verifikim, me shtet që kërkon qetësi përpara sqarimit, atëherë nuk kemi zhvillim.

Kemi gardhin para dokumentit.

Gardhi është send i ftohtë.

Nuk ka nevojë për shumë fjalë.

Ai thotë, dikush tashmë ka marrë pushtet mbi këtë copë toke.

Thotë, projekti ka hyrë në trupin e vendit përpara se arsyeja të jetë bërë publike.

Thotë, banori nuk po thirret në fillim si njeri me të drejtë, por në fund si pengesë.

Thotë, pyetja nuk ka ardhur para faktit, ka ardhur pas tij.

Gardhi nuk është vetëm kufi fizik.

Është fjalia e parë që pushteti i thotë banorit kur nuk do të fillojë me shpjegim.

Gardhi nuk rrethon vetëm tokën.

Rrethon edhe çastin kur qytetari duhej të dëgjohej.

Një burrë mund ta shohë gardhin aty ku dje kalonte për te ulliri, te uji, te varri i të atit.

Nuk di ende çfarë thotë dosja.

Di vetëm se hekuri ka mbërritur para sqarimit.

Edhe nëse çdo pretendim i tij duhet provuar, shteti nuk ka të drejtë ta vendosë përballë faktit të kryer.

Shteti duhet t’i dalë përpara me shkresë, jo ta presë me rrethim.

Në Shqipëri, prona nuk është çështje e ftohtë kadastre.

Është histori e gjatë padrejtësish, shpronësimesh, rikthimesh të vonuara, mbivendosjesh, dokumentesh të humbura, vendimesh të dyshimta, familjesh që kanë pritur më gjatë se çdo administratë ka pasur durim t’i dëgjojë.

Prandaj, sa herë një projekt i madh prek tokën, barra e qartësisë i takon shtetit.

Jo banorit të hutuar përballë makinerisë.

Shteti duhet të tregojë dosjen përpara se toka të rrethohet.

Duhet të tregojë hartën përpara se makineria të hyjë.

Duhet të tregojë pronësinë përpara se të kërkojë besim.

Duhet të tregojë lejen përpara se të kërkojë qetësi.

Hapni dosjen para se të hapni tokën.

Kjo fjali duhet të mjaftojë.

Investimi që nuk duron dosjen nuk kërkon treg.

Kërkon përparësi.

Nëse projekti është i pastër, dokumenti nuk e dëmton.

Nëse pronësia është e pastër, zinxhiri nuk ka pse të fshihet.

Nëse mjedisi nuk cenohet, vlerësimi duhet të qëndrojë para publikut.

Nëse banori nuk dëmtohet, dëgjesa nuk duhet të ndodhë pasi vendimi ka marrë trup.

Zvërneci, Rrjolli, Manastiri dhe çdo vend tjetër ku projekti i madh takohet me njeriun e vendit nuk janë thjesht pika harte.

Secili rast ka dokumentet e veta, pretendimet e veta, procedurat e veta.

Por në to përsëritet i njëjti rend i dyshimtë, bukuria shfaqet si premtim ekonomik, kapitali afrohet, administrata lëviz, fjalët “strategjik”, “turizëm”, “zhvillim”, “elitë”, “punësim” nisin të prodhojnë qetësi, pastaj banori del në rrugë dhe kërkon atë që duhej ta kishte pasur që në fillim, shpjegim.

Kjo nuk është mënyrë moderne për të ndërtuar.

Është mënyrë e vjetër për të kërkuar miratim pasi toka ka filluar të ndryshojë.

Në fillim shfaqet bukuria.

Pastaj vjen dëshira për ta paketuar.

Pastaj vijnë hartat që pak vetë i kanë parë.

Pastaj emrat e kompanive, ndonjëherë më të qartë në shkresë sesa në pronësi reale.

Pastaj zbutet rregulli, lehtësohet kalimi, përshpejtohet vendimi.

Pastaj ngrihet gardhi.

Pas gardhit del banori dhe pyet pse nuk e dëgjuan më herët.

Në fund, pushteti thotë, është zhvillim.

Por zhvillimi nuk është fjalë që fal procedurën.

Ka investim që ndërton dhe investim që zhvendos.

Ka turizëm që e nderon një vend dhe turizëm që e përdor vendin si sfond.

Ka kapital që hyn si partner dhe kapital që sillet si pronar i heshtjes.

Ka shtet që mban baraspeshën dhe shtet që e shtron udhën për të fortin, pastaj i kërkon të dobëtit të mos vonojë të ardhmen.

Parimshmëria e vërtetë nuk e mat zhvillimin nga madhësia e investitorit, por nga siguria e pronës, liria e kontratës dhe aftësia e shtetit për të mos u përkulur para të fortit.

Kur ligji përkulet nga paraja, tregu nuk është i lirë.

Është i kapur me duar të pastra.

Bregdeti nuk është magazinë horizontesh.

Nuk është rresht parcelash që presin emrin e investitorit të radhës.

Nuk është skenë ku çdo qeveri shfaq ëndrrën e vet të luksit.

Është takimi më i ndjeshëm midis ekonomisë dhe kujtesës, midis së bukurës dhe së përdorshmes, midis njeriut që jeton aty dhe pushtetit që firmos mbi të.

Një vend që nuk njeh kufi ndaj territorit të vet, një ditë nuk njeh kufi as ndaj njeriut të vet.

Rreziku i modelit të sotëm nuk është se ndërtohet.

Rreziku është se ndërtimi shfaqet si e drejtë e atij që vjen me projekt, ndërsa banori shfaqet si vonesë e projektit.

Rreziku nuk është investimi.

Është çasti kur investimi hyn në tokë përpara se e drejta të ketë hyrë në dritë.

Ky është rend i përmbysur.

Qeveria nuk duhet të jetë arkitekte e mosbesimit.

Nuk duhet të shfaqet herët për të lehtësuar projektin dhe vonë për të sqaruar qytetarin.

Nuk duhet t’i kërkojë banorit të besojë fjalën e ministrit, të kryetarit, të investitorit, të zyrës apo të televizionit.

Duhet t’i japë dokumentin.

Një shtet serioz nuk qetëson me deklarata atë që mund ta sqarojë me shkresa.

Nëse një projekt kërkon kaq shumë besim përpara se të japë kaq pak dokument, problemi nuk është dyshimi i qytetarit.

Problemi është sjellja e shtetit.

Territori shqiptar nuk mund të trajtohet si sipërfaqe e heshtur.

Ai ka kujtesë. Ka pronë.

Ka ujëra, gurë kufiri, varre, pemë dhe emra që nuk duken në rendera.

Kur projekti i madh hyn pa i njohur këto, ai nuk sjell vetëm zhvillim.

Sjell harresë të organizuar.

Një ekonomi serioze nuk kërkon qytetar të heshtur.

Kërkon qytetar që beson se ligji nuk zhduket kur projekti bëhet i madh.

Një investitor serioz nuk kërkon të hyjë në kujtesën e një vendi me gardh përpara sqarimit.

Hyn me dosje, kontratë, respekt dhe durim.

Në Zvërnec, në Rrjoll, në Manastir dhe kudo ku bregdeti shqiptar kthehet në përplasje midis njeriut të vendit dhe projektit të madh, nuk po testohet vetëm turizmi.

Po testohet nëse Shqipëria është ende vend i qytetarëve të saj, apo vetëm breg i bukur që pushteti ia përgatit atij që vjen më i fortë.

Shqipëria ka nevojë për investime.

Por jo për investime që e kërkojnë qytetarin të heshtë.

Jo për investime që e gjejnë pronën të paqartë dhe nxitojnë përpara se ta sqarojnë.

Jo për investime që e shohin natyrën si sfond reklame dhe banorin si zhurmë lokale.

Jo për investime ku shteti shfaqet i zellshëm për projektin dhe i lodhur për njeriun.

Zhvillimi i vërtetë nuk kërkon që shteti të tërhiqet nga toka e vet.

Përkundrazi, aty ku hyn kapitali i madh, shteti duhet të bëhet më i pranishëm, më i drejtë, më i kthjellët dhe më i ashpër me të fortin.

Një investim që ka nevojë për qytetar të heshtur nuk sjell zhvillim.

Sjell rend të ri mbi një padrejtësi të vjetër.

Në një vend të drejtë, gardhi nuk mund të jetë fjalia e parë e shtetit.

Arian Galdini