Qytetari nuk është Pronë!

Nga Arian Galdini

(Mandati, Dokumenti dhe Republika që nuk merret hua…)

Mandati nuk është pronësi.

Është borxh publik ndaj së vërtetës.

Kush merr votën, nuk merr heshtjen.

Kush fiton të drejtën për të qeverisur, nuk fiton të drejtën për të mos u pyetur.

Në çdo demokraci që harron këtë, qytetari kthehet nga burim i pushtetit në material të komunikimit të tij.

Kjo është sëmundja e vjetër e pushtetit me rroba moderne, të flasë për qytetarin, të marrë votën e qytetarit, të përdorë hallin e qytetarit, të kërkojë durimin e qytetarit, por të mos pranojë qytetarin si autor të pyetjes.

Qytetari nuk është material legjitimiteti.

Është autori i tij.

Nuk merret hua, as nga mandati, as nga zemërimi, as nga projekti, as nga mikrofoni.

Pushteti thotë, kam mandat.

Protesta thotë, jemi populli.

Media thotë, po tregojmë zërin.

Projekti thotë, po ndërtojmë të ardhmen.

Por asnjëra nuk mjafton.

Mandati kërkon dokument.

Zemërimi kërkon prokurë.

Media kërkon fakt.

Projekti kërkon procedurë.

Pa dokument, mandati bëhet perde.

Pa prokurë, zemërimi bëhet pronësi.

Pa fakt, vëmendja bëhet treg.

Pa procedurë, modernizimi bëhet fasadë.

Këtu fillon gjyqi i pushtetit.

Jo te zhurma.

Jo te kundërshtari.

Jo te foltorja.

Jo te zemërimi.

Te dokumenti.

Dokumenti është çasti kur pushteti zbret nga retorika dhe pranon të matet.

Dokumenti është vendi ku mbaron fjala e bukur dhe nis përgjegjësia.

Dokumenti është vendi ku projekti ndahet nga propaganda.

Dokumenti është vendi ku modernizimi ndahet nga klientelizmi.

Dokumenti është vendi ku mandati ndahet nga pronësia.

Pushteti që ka dokumentin nuk ka nevojë për teatër.

Pushteti që ka procedurën nuk ka nevojë për biografi kundërshtarësh.

Pushteti që ka të drejtën nuk ka frikë nga drita.

Nëse dokumenti është i pastër, le të flasë dokumenti.

Nëse procedura është e drejtë, le të flasë procedura.

Nëse prona është respektuar, le të flasë harta.

Nëse gara ka qenë e ndershme, le të flasë dosja.

Nëse përfituesi është legjitim, le të dalë emri.

Nëse shteti është në rregull, le të mos ketë frikë nga drita.

Por kur pushteti jep karakterizime në vend të dokumenteve, projekte në vend të përgjegjësisë, biografi kundërshtarësh në vend të letrave, komunikim në vend të llogarisë, atëherë problemi nuk është protesta.

Problemi është pushteti që mendon se fjala e tij mund të zëvendësojë provën.

Kjo është arsyeja pse Rama nuk duhet lexuar vetëm si kryeministër.

Duhet lexuar si metodë.

Rama është forma më e rafinuar e pushtetit shqiptar që e quan qytetarin sovran ditën e votës dhe spektator gjithë ditët e tjera.

Ai nuk kërkon vetëm të sundojë shtetin.

Kërkon të sundojë edhe mënyrën si qytetari lexohet, dëgjohet dhe përkthehet publikisht.

E quan popull kur kërkon mandat.

E quan të përdorur kur kërkon llogari.

E quan qytetar të ndershëm kur e shkëput nga protesta.

E quan turmë kur nuk e kontrollon dot.

E quan hall real kur halli i hyn në komunikim.

E quan manipulim kur halli kërkon pasojë politike.

Ky nuk është stil.

Është mënyrë sundimi.

Pushteti e do qytetarin të dobishëm për legjitimitet dhe të padëmshëm për llogari.

Qytetari si votë, po.

Qytetari si pyetje, jo.

Qytetari si rast komunikimi, po.

Qytetari si autor kërkese, jo.

Qytetari si hall individual, po.

Qytetari si gjykim mbi sistemin, jo.

Këtu pushteti bie moralisht.

Halli i qytetarit nuk bëhet i ndershëm vetëm kur e pranon Kryeministri.

Ishte i ndershëm kur qytetari trokiti dhe dera nuk u hap.

Ishte i ndershëm kur shkresa nuk u kthye.

Ishte i ndershëm kur administrata heshti.

Ishte i ndershëm kur sporteli e lodhi.

Ishte i ndershëm para videos, para statusit, para protestës, para çastit kur pushteti vendosi ta përdorte si shembull për të ndarë “njerëzit e ndershëm” nga “të përdorurit”.

Një pushtet që e zbulon hallin vetëm kur halli del në protestë, nuk po dëgjon qytetarin.

Po administron dëmin.

Shteti nuk është zyrë që zgjohet kur halli bëhet viral.

Shteti është përgjigjja para se qytetari të bërtasë.

Nëse qytetari duhet të bërtasë që të verifikohet, shteti ka dështuar përpara se propaganda të fitojë rastin.

Nuk mjafton të denoncosh ata që përdorin hallin, nëse shteti e la hallin të bëhej i përdorshëm.

Nuk mjafton të ndash qytetarin nga foltorja.

Duhet të tregosh pse qytetari u detyrua të shkojë te foltorja.

Këtu mbaron propaganda.

Këtu kërkohet dokumenti.

Pastaj vjen modernizimi.

Kur pyetja kërkon letër, pushteti nxjerr pamje.

Kur qytetari kërkon llogari, pushteti nxjerr të ardhmen.

Kur duhet të dihet kush vendos, kush fiton, kush paguan, kush humb, mbi çfarë prone, me çfarë gare, me çfarë procedure, pushteti flet për qytetin e vitit 2030.

Por qyteti nuk bëhet europian nga fasada.

Bëhet europian kur dokumenti është më i fortë se miku.

Kur harta është më e fortë se klienti.

Kur prona është më e mbrojtur se projekti.

Kur gara është më e ndershme se telefonata.

Kur ligji është më i lartë se sponsori.

Modernizimi pa transparencë është ndriçim mbi errësirë, jo dalje prej saj.

Qyteti me drita nuk mjafton, nëse shteti mbetet pa dritë.

Kabllot mund të futen nën tokë, por pyetja mund të mbetet mbi tokë.

Fasada mund të pastrohet, por prona mund të jetë plagë.

Muzeu mund të hapet, por memoria publike mund të mbyllet.

Një plan urban nuk është amnisti.

Një render nuk është llogari.

Një projekt i bukur nuk pastron një procedurë të errët.

Arkitektura nuk e zëvendëson drejtësinë.

Arkitekti vizaton formën.

Pushteti vendos kushtet.

Arkitekti mund të sjellë ide, stil, frymë, imagjinatë.

Por pushteti vendos tokën, ligjin, përfituesin, garën, heshtjen, koston dhe përgjegjësinë.

Nuk ka faj lapsi i arkitektit nëse dora politike e përdor për të mbuluar pronësinë e dyshimtë.

Por lapsi nuk mund të bëhet alibi për dorën.

Forma nuk e shfajëson pushtetin.

Emri ndërkombëtar nuk e zëvendëson procedurën.

Libri nuk e mbyll dosjen.

Pamja nuk e mund dokumentin.

Nëse kritika ndaj klientelizmit quhet sulm ndaj arkitekturës, pushteti nuk po mbron artin.

Po shmang dokumentin.

Nëse pyetja për procedurën quhet inkuizicion, pushteti nuk po mbron modernitetin.

Po kërkon imunitet estetik.

Por Republika nuk qeveriset me estetikë.

Qeveriset me letra.

Këtu duhet vendosur kufiri i pastër.

Sheshi nuk bëhet sovran duke thënë “populli”, ashtu si pushteti nuk bëhet i pafajshëm duke thënë “mandati”.

Pushteti që thotë “kam mandat” duhet të tregojë dokumentin.

Protesta që thotë “jemi populli” duhet të tregojë prokurën.

Dokumenti është kufiri i pushtetit.

Prokura është kufiri i protestës.

Fakti është kufiri i medias.

Dinjiteti është kufiri i njeriut.

Nuk jam me asnjë pronar të qytetarit, as me pushtetin që fshihet pas mandatit, as me mikrofonin që fshihet pas zemërimit, as me median që fshihet pas pamjes, as me projektin që fshihet pas bukurisë.

Jam me dokumentin, prokurën dhe qytetarin që nuk merret hua.

Prandaj anti-Rama i vërtetë nuk është ai që bërtet më shumë kundër Ramës.

Anti-Rama i vërtetë është ai që ia heq Ramës mundësinë të fshihet pas çdo gjuhe që ka përdorur për të sunduar, pas mandatit, pas projektit, pas modernizimit, pas arkitekturës, pas hallit të qytetarit, pas Europës së vitit 2030, pas ironisë, pas talljes, pas biografisë së protestuesit, pas ndarjes mes “të ndershmëve” dhe “të përdorurve”.

Anti-Rama i vërtetë i thotë vetëm kaq:

Hap dokumentin.

Jo gojën.

Kjo nuk është gjuhë proteste.

Është gjuhë Republike.

Sepse pushteti që kërkon besim pa kontroll, sado i votuar të jetë, është moralisht i zhveshur.

Besimi pa kontroll nuk është demokraci.

Është dorëzim.

Shqipëria nuk ka nevojë të ndërrojë pronar.

Ka nevojë ta çlirojë qytetarin nga çdo pronësi.

Nga pronësia e qeverisë.

Nga pronësia e partive.

Nga pronësia e protestës.

Nga pronësia e medias.

Nga pronësia e atyre që duan ta përdorin si votë, si turmë, si hall, si pamje, si statistikë, si dhimbje, si dekor, si certifikatë morale.

Qytetari nuk është dekor i pushtetit.

Nuk është karburant i protestës.

Nuk është mall i medias.

Nuk është justifikim i projektit.

Nuk është turmë për t’u numëruar.

Nuk është rast për t’u publikuar.

Nuk është zhurmë për t’u qetësuar.

Është burimi i Republikës.

Dhe burimi nuk merret hua.

Prandaj mandati nuk është pronësi.

Prandaj dokumenti duhet të jetë më i fortë se fjalimi.

Prandaj protesta duhet të tregojë prokurën, nëse do të flasë për popullin.

Prandaj pushteti duhet të hapë letrat, nëse do të flasë për zhvillimin.

Prandaj asnjë projekt urban, asnjë libër arkitekture, asnjë kontratë elektorale, asnjë ironi kryeministrore, asnjë emër ndërkombëtar, asnjë komunikim i rafinuar nuk mund ta zëvendësojë të vërtetën e thjeshtë:

Qytetari nuk është pronë.

As kur voton.

As kur proteston.

As kur hesht.

As kur bërtet.

As kur e përdorin.

As kur e përkëdhelin.

As kur e quajnë sovran.

Republika fillon kur askush nuk e merr qytetarin hua, as pushteti me mandatin e vet, as protesta me zemërimin e vet, as media me pamjen e vet, as projekti me bukurinë e vet.

Dokumenti nga pushteti.

Prokura nga protesta.

Fakti nga media.

Dinjitet për qytetarin.

Çdo gjë tjetër është ndërrim pronari.

Jo liri.

Arian Galdini