E nesërmja nuk është pronë.

Nga Arian Galdini

Ne do t’u lëmë atyre që vijnë një gjuhë, një atdhe, institucione, prona, borxhe, kujtesë, aleanca dhe gabime.

Nuk mund të mos u lëmë trashëgimi.

Por mund të mos ua lëmë trashëgiminë si urdhër.

Sepse një brez nuk gjykohet vetëm nga ajo që ndërton.

Gjykohet edhe nga hapësira që nuk pushton.

Prandaj pyetja politike që më intereson është më e rëndë se pyetja se kush do ta qeverisë Shqipërinë nesër:

Sa autor i jetës së vetë do të jetë shqiptari i nesërm?

Dinjiteti është përpara kësaj pyetjeje.

Nuk fitohet me meritë, nuk jepet nga shteti, nuk rritet me pasurinë dhe nuk zvogëlohet me pafuqinë.

Njeriu ka dinjitet edhe kur nuk mund ta mbrojë vetë atë.

Prej kësaj lind një detyrim politik themelor, personi nuk është material për projektin e askujt.

Ai ka detyrime ndaj bashkësisë.

I nënshtrohet ligjit.

Mund të tatohet, kufizohet dhe ndëshkohet kur cenon të drejtën e tjetrit.

Por autoriteti i ligjshëm mbi një veprim nuk është pronësi mbi personin.

Pushteti ka juridiksion mbi detyrën që i është besuar.

Nuk ka pronësi mbi njeriun.

Prej këtij dallimi lind autorësia.

Jo e drejta për të bërë çfarë të duash, por aftësia reale për të zgjedhur, krijuar, punuar, dashur, premtuar, gabuar, ndryshuar mendje, nisur përsëri dhe mbajtur përgjegjësi për jetën që është e jotja.

E kundërta e autorësisë nuk është vetëm ndalimi.

Është sundimi.

Sundimi fillon kur dikush mban fuqi reale mbi kushtet themelore të jetës sate pa qenë i lidhur nga rregulla të përgjithshme që nuk i kontrollon vetë dhe pa qenë vendimi i tij realisht i kundërshtueshëm përpara një autoriteti të pavarur.

Nuk është e nevojshme të të godasë sot.

Mjafton të mundet nesër.

Mjafton që ti ta dish se mundet.

Pastaj fillon të heshtësh përpara se të të kërkohet heshtja.

Të përshtatesh përpara se të të kërkohet bindja.

Të kërkosh mbrojtje përpara se të vijë kërcënimi.

Pushteti ka hyrë në sjelljen tënde pa pasur nevojë të të prekë.

Këtu ekziston një pyetje që vlen më shumë se shumë deklarata mbi lirinë:

Sa kushton “jo”-ja?

Jo-ja nuk është e gjithë liria.

Por është radiografia e saj.

Nëse mund t’i thuash “jo” partisë vetëm duke rrezikuar punën, “jo” një punëdhënësi abuziv kur nuk ke dalje reale, “jo” pushtetit vetëm pasi ke llogaritur se kush mund t’ia mbajë mend, atëherë e drejta formale për të refuzuar nuk na tregon ende gjithë të vërtetën mbi lirinë.

Por as çdo kosto e refuzimit nuk është sundim.

Të humbasësh përfitimin që ke zgjedhur të refuzosh është pasojë.

Të ndëshkohesh në të drejta, në mundësi ose në jetesë për shkak të një varësie arbitrare është diçka tjetër.

Liria formale pyet:

A lejohet refuzimi?

Liria reale pyet:

A mund ta përballosh refuzimin pa humbur kushtet minimale për të qenë autor i jetës tënde?

Kjo nuk do të thotë jetë pa rrezik.

Liria nuk premton që zgjedhjet nuk kushtojnë, se dështimi zhduket apo se shteti garanton rezultatin tonë.

Por kërkon një prag pavarësie nën të cilin fjala “liri” fillon të zbrazet, drejtësi ku mund të kundërshtosh, arsim që të hap alternativa, konkurrencë dhe mundësi reale daljeje, një minimum sigurie materiale që humbja e një patroni të mos bëhet humbja e vetes.

Pavarësi e mjaftueshme për të thënë “jo”, jo garanci që çdo “jo” të jetë pa kosto.

Pikërisht këtu ndahet një e djathtë e dinjitetit, nga dy tundime të kundërta.

Nga shteti që dëshiron të bëhet autor i jetës tënde.

Dhe nga indiferenca që të quan të lirë vetëm sepse askush nuk ta ka mbyllur derën me ligj.

Sepse sundimi nuk është vetëm publik.

Mund të vijë nga partia, monopoli, klani, krimi ose nga një fuqi ekonomike që e quan marrëdhënien “të lirë” kur vetëm njëra palë ka mundësi reale të largohet.

Prandaj pyetja nuk është, shtet i madh apo shtet i vogël?

Është, shtet i aftë, pushtet i kufizuar.

Shteti duhet të jetë aq i aftë sa fuqitë private t’i nënshtrohen një rendi ligjor joarbitrar.

Dhe vetë shteti duhet t’i nënshtrohet po atij rendi.

Jo vetëm ligje.

Shtet i së drejtës.

Rregulla që vlejnë edhe për qeveritarin.

Gjykatë ku pushteti mund të humbasë.

Të drejta që nuk ndryshojnë sipas emrit përballë sportelit.

Një shtet që mbron pronën pa u bërë pronar, që ruan konkurrencën pa zgjedhur fituesin, që mbron të pambrojturin pa e kthyer nevojën e tij në kapital politik.

Sepse shërbimi publik nuk është favor.

E drejta nuk është dhuratë.

Një vend pune i fituar me meritë nuk të bën borxhli ndaj partisë.

Një leje që ligji ta njeh nuk të bën klient të zyrtarit që firmos.

Patronazhi fillon kur ajo që të takon si qytetar paraqitet si mirësi e pronarit.

E drejta bëhet favor.

Favori prodhon borxh.

Borxhi kërkon bindje.

Dhe njeriu, pa humbur emrin e qytetarit, humbet një pjesë të autorësisë.

Këtu duhet matur edhe qeverisja shqiptare.

Edi Rama drejton sot qeverinë e tij të katërt.

Pas katër mandateve radhazi, pyetja nuk mund të jetë vetëm çfarë ka ndërtuar pushteti.

Duhet pyetur edhe:

Çfarë varësish ka bërë të panevojshme?

A ka më pak nevojë qytetari për patron?

A funksionon ligji edhe kur nuk njeh askënd?

A mund të thotë “jo” pa llogaritur më parë kush mund t’ia mbajë mend?

Sepse qeverisja nuk matet vetëm me veprat që shton.

Matet edhe me varësitë që heq.

Dhe ky standard nuk ndryshon kur ndryshon qeveria.

Nëse nesër e djathta kërkon më shumë autoritet sesa i duhet për detyrën e vetë, kufiri duhet t’i vihet po aty.

Nëse mbron monopolin vetëm sepse pronari quhet sipërmarrës, ka tradhtuar lirinë e tregut.

Nëse i vë emrin traditë një padrejtësie, vjetërsia nuk e shenjtëron.

Parimi që ndryshon kur pushteti bëhet yni nuk është parim. Është vegël.

Edhe autoriteti më i dashur duhet ta kalojë të njëjtën provë.

Fëmija nuk është pronë e prindit.

Por kujdestaria është autoritet real.

Legjitimiteti i saj nuk matet me një pavarësi absolute që jo çdo njeri mund ta arrijë.

Matet me një pyetje më njerëzore:

A po i mundësohet personit aq autorësi sa mund të ushtrojë, apo varësia po ruhet sepse i jep pushtet kujdestarit?

Dinjiteti nuk matet me sa pak kemi nevojë për njëri-tjetrin.

Liria kërkon marrëdhënie pa pronësim.

Dhe këtu politika takohet me kohën.

Ne do t’u lëmë pashmangshëm pasoja njerëzve që ende nuk janë këtu për të na dhënë pëlqim.

Disa vendime do të jenë të vështira për t’u korrigjuar, disa praktikisht të pakthyeshme.

Pakthyeshmëria nuk është vetvetiu padrejtësi.

Është shumëzues i përgjegjësisë.

Sa më pak mundësi ka brezi që vjen ta korrigjojë vendimin tonë, aq më e rëndë bëhet barra jonë për të treguar se ai vendim mbron kushtet e autorësisë së tij dhe nuk i mbyll ato.

Dhe nuk mjafton të numërojmë alternativat.

Jo çdo alternativë ka të njëjtën vlerë morale.

Liria e njërit nuk përfshin të drejtën për ta bërë tjetrin pronë.

Prandaj përpara zgjedhjes qëndrojnë disa kufij, dinjiteti i personit, mospronësimi i tij dhe kushtet themelore që e bëjnë autorësinë të mundshme.

Pastaj hapet pluraliteti i jetës.

Këtë quaj Liri të Trashëgueshme.

Jo liri nga e shkuara.

Liri përballë saj.

Jo një brez pa trashëgimi.

Një brez që mund ta marrë atë që ne i lëmë, ta ruajë, ta korrigjojë, ta kundërshtojë dhe ta tejkalojë pa humbur të drejtën për të qenë autor i jetës së vet.

Ne kemi autorësi mbi zgjedhjet tona.

Kemi përgjegjësi për pasojat e tyre.

Nuk kemi pronësi mbi autorësinë e atyre që vijnë pas nesh.

Këtu merr kuptim E Djathta e Dinjitetit.

Jo si katalog.

Si provë:

A po bëhet njeriu më autor i jetës së vetë?

A mund të zgjedhë?

A mund të ndërtojë?

A mund të refuzojë?

Dhe a është mjaftueshëm i mbrojtur që shteti, patroni, monopoli apo klani të mos bëhen pronarë të kësaj aftësie?

Nëse po, zhvillimi ka kuptim.

Nëse jo, ekonomia mund të rritet, administrata mund të modernizohet dhe veprat publike mund të shtohen, ndërsa njeriu vazhdon të presë te dera e dikujt tjetër për lejen e jetës së vetë.

Atëherë kemi humbur masën.

Sepse dinjiteti nuk është çmimi që marrim në fund të zhvillimit.

Është arsyeja pse zhvillohemi.

Dhe kështu kthehemi te e nesërmja.

Çfarë u detyrohemi atyre që vijnë?

Jo bindjet tona.

Jo armiqtë tanë.

Jo borxhin e mirënjohjes.

Jo detyrimin për të na vazhduar.

U detyrohemi kushte ku liria e tyre të mos kërkojë lejen tonë.

Mund të kenë arsye të na jenë mirënjohës.

Por mirënjohja nuk është borxh bindjeje.

As ndaj qeverisë.

As ndaj prindit.

As ndaj traditës.

As ndaj nesh.

Prandaj prova e fundit nuk është nëse do të na ngjajnë.

Është kjo:

A u lamë mjaftueshëm liri që të mund të na thonë “jo”, dhe të mos humbin të ardhmen për këtë?

Nëse po, nuk ua kemi shkruar jetën.

Kemi mbrojtur vendin ku ata mund ta shkruajnë vetë.

E nesërmja nuk është pronë.

Është përgjegjësi pa pronësi.

Arian Galdini