Erion Veliaj mbetet në burg..

Erion Veliaj mbetet në burg.

Edi Rama mbetet në qendër.

Midis këtyre dy fakteve nuk ndodhet vetëm fati i një kryetari bashkie.

Ndodhet një pyetje mbi natyrën e pushtetit që ka qeverisur Shqipërinë për më shumë se një dekadë.

Sepse pushteti nuk është vetëm ai që shihet.

Është edhe ajo që ndodh me njerëzit kur drita largohet prej tyre.

Ku shkojnë besnikëritë.

Ku shkojnë interesat.

Ku shkon autoriteti.

Kush trashëgon aksesin.

Kush merr vendimin që dje merrej diku tjetër.

Kush vazhdon të ketë peshë pasi humbet postin, dhe kush zbulon se pesha e tij ishte vetëm hija e postit.

Këtu Erion Veliaj është më interesant politikisht sesa juridikisht.

Për vite, ai nuk ishte thjesht kryetar i Bashkisë së Tiranës.

Kishte territorin më të madh politik të vendit pas qeverisë qendrore, ekspozim të jashtëzakonshëm publik, aparat, marrëdhënie, administratë, ambicie dhe një identitet politik që nuk shkrihej krejt me funksionin.

Belinda Balluku përfaqësoi një rrugë tjetër drejt peshës, jo territorin e vetë elektoral, por zemrën ekzekutive të pushtetit, sektorë të mëdhenj, investime, infrastrukturë, vendimmarrje dhe afërsi me qendrën.

Veliaj dhe Balluku nuk janë e njëjta histori.

Pikërisht prandaj janë politikisht interesantë kur lexohen bashkë.

Njëri tregon se çfarë ndodh me fuqinë që rritet përmes territorit.

Tjetra se çfarë ndodh me fuqinë që rritet përmes delegimit nga qendra.

Dhe mbi të dy qëndron Rama.

Këtu fillon pyetja që më intereson.

Çfarë lloj njerëzish prodhon një pushtet që nuk dëshiron të prodhojë një qendër tjetër pushteti?

Sepse çdo sistem i gjatë ka nevojë për njerëz të fortë.

Por jo çdo sistem i gjatë di çfarë të bëjë me ta pasi bëhen të fortë.

Njeriu i dobët nuk e mban dot territorin, ministrinë, administratën, krizën, fushatën.

Njeriu i fortë i mban.

Por pastaj ndodh diçka.

Fuqia lë kujtesë.

Fitorja krijon legjitimitet.

Vendimmarrja krijon rrjet.

Buxheti krijon marrëdhënie.

Koha krijon besnikëri.

Ekspozimi krijon identitet.

Dhe, në një pikë, vartësi nuk është më vetëm njeriu të cilit i është dhënë pushtet.

Bëhet njeri rreth të cilit mund të mendohet pushteti.

Aty fillon frika e çdo sistemi të personalizuar.

Jo frika nga armiku.

Frika nga i afti brenda shtëpisë.

Sepse kundërshtari jashtë e forcon qendrën.

Alternativa brenda e relativizon.

Kjo është arsyeja pse problemi i madh i epokës Rama mund të mos jetë fare mungesa e një pasardhësi.

Mund të jetë diçka më e thellë, vështirësia për të prodhuar autonomi pa prodhuar rivalitet.

Nuk më intereson kush është “numri dy”.

Në një pushtet vërtet të personalizuar, numri dy është pothuajse kundërthënie.

Sepse sapo dihet se kush është i dyti, fillon të dihet edhe drejtimi i ditës kur i pari nuk është.

Qendra humbet monopolin mbi të ardhmen.

Prandaj një sistem i tillë mund të prodhojë ministra të fuqishëm, kryetarë të fuqishëm, drejtues të fuqishëm, dhe prapë të mos prodhojë asnjë qendër legjitimiteti që mund të jetojë pa liderin.

Ky është dallimi që duhet bërë.

Të kesh njerëz me pushtet nuk do të thotë të kesh pushtet që mund të trashëgohet.

Dhe këtu Veliaj është një provë politike e jashtëzakonshme.

Jo për të parë nëse kthehet.

Për të parë çfarë mbetet.

Nëse njerëzit e tij politikë shpërndahen drejt qendrës, fuqia e tij ka qenë më pak autonome nga sa dukej.

Nëse një pjesë e rrjetit ruan kohezion, brenda sistemit është krijuar një kapital politik që nuk varej tërësisht nga zyra.

Nëse Bashkia vazhdon si institucion pa pasur nevojë për një pronar të ri politik, kemi diçka edhe më të rëndësishme, një pjesë e pushtetit është bërë institucion.

Janë tri gjëra krejt të ndryshme.

Oborr. Rrjet. Institucion.

Politika shqiptare i ngatërron vazhdimisht.

Oborri jeton sa kohë ekziston burimi i privilegjit.

Rrjeti mund t’i mbijetojë njeriut dhe të kërkojë një qendër tjetër.

Institucioni duhet t’u mbijetojë të dyve.

Kjo është arsyeja pse Tirana e sotme është laborator politik.

Dhe nesër i njëjti eksperiment do të zhvillohet në përmasa shumë më të mëdha me PS-në.

Problemi i vërtetë i PS-së nuk është nëse ka njerëz të zotë.

Ka.

As nëse ka ambicie.

Natyrisht që ka.

Problemi është se për shumë vite ambicia ka mundur të rritet brenda një rendi ku legjitimiteti përfundimtar kthehet te një njeri.

Rama ka qenë arbitri i fundit i ngritjes dhe rënies, i hierarkisë, i konfliktit, i përfaqësimit dhe i vazhdimësisë.

Kjo i ka dhënë PS-së një epërsi që kundërshtarët e saj shpesh nuk e kanë kuptuar, konflikti i brendshëm nuk ka pasur nevojë të zgjidhet nga institucioni, sepse mund të zgjidhej nga arbitri.

Kjo prodhon disiplinë.

Por mund të prodhojë edhe një dobësi që nuk duket sa kohë arbitri është aty.

Partia humbet ushtrimin e vetëqeverisjes.

Dhe një parti që nuk ushtron konfliktin pa liderin mund të duket jashtëzakonisht e bashkuar deri ditën kur i duhet të jetë e bashkuar pa të.

Atëherë uniteti zbulon natyrën e vetë.

A ishte rend?

Apo ishte gravitet?

Sepse graviteti i mban trupat bashkë.

Nuk u mëson të qëndrojnë bashkë kur graviteti ndryshon.

Ky është borxhi i fshehtë i pazëvendësueshmërisë.

Pazëvendësueshmëria është pasuri për liderin.

Për sistemin mund të jetë borxh.

Lideri e arkëton çdo ditë që askush nuk mund ta zëvendësojë.

Sistemi e paguan ditën kur duhet të funksionojë pa të.

Dhe këtu Edi Rama mund të jetë sot njëkohësisht më i fortë dhe më i ekspozuar historikisht nga sa duket.

Jo domosdoshmërisht ndaj rrëzimit të nesërm.

Ndaj një gjykimi tjetër, sa nga forca që krijoi është në gjendje të ekzistojë pa burimin që e krijoi?

Kjo është llogaria e trashëgimisë.

Dhe është shumë më e rëndë se llogaria e zgjedhjeve.

Zgjedhjet matin nëse një lider mund të qëndrojë.

Trashëgimia mat nëse ajo që ndërtoi mund të qëndrojë kur ai largohet.

Këtu shfaqet edhe dallimi mes Veliajt dhe Ballukut.

Veliaj ndërtoi një pjesë të peshës së vetë përmes një mandati që nuk buronte çdo mëngjes nga Rama.

Tirana i jepte një burim të veçantë legjitimiteti.

Balluku përfaqësoi më fort një model tjetër, fuqi të madhe të prodhuar brenda ekzekutivit dhe afërsisë me qendrën.

Njëri është testi i autonomisë territoriale.

Tjetra, testi i fuqisë së deleguar.

Pyetja për të dy është e njëjtë, çfarë mbetet nga fuqia kur marrëdhënia me qendrën ndryshon?

Nëse përgjigjja është “shumë pak”, kemi parë njerëz të fuqishëm, por jo qendra të qëndrueshme pushteti.

Nëse përgjigjja është “shumë”, atëherë sistemi ka prodhuar autonomi reale, dhe bashkë me të, një problem të ri për qendrën.

Kjo është dilema.

Dhe nuk zgjidhet duke gjetur një emër.

Zgjidhet vetëm duke kaluar nga trashëgimia e njeriut te trashëgimia e rregullit.

Rama nuk ka pse të caktojë pasardhës.

Madje kjo do të ishte vazhdimi i problemit.

Prova është nëse PS-ja mund të prodhojë liderin e ardhshëm pa pasur nevojë që lideri i sotëm t’ia prodhojë.

A mund të konkurrojnë qendra reale pa u trajtuar si tradhti?

A mund të humbasë njëra pa u asgjësuar?

A mund të fitojë tjetra pa u bërë pronare e partisë?

A mund të ndryshojë kryetari pa ndryshuar çdo herë bashkë me të edhe kushtetuta e pashkruar e partisë?

Nëse po, kemi parti.

Nëse jo, kemi pasur një epokë.

Dhe epokat nuk trashëgohen.

Mbarojnë.

Prandaj pyetja “kush vjen pas Ramës?” më duket gjithnjë e më e vogël.

Pyetja e madhe është, çfarë mbetet kur Rama nuk është më kushti i funksionimit?

Nëse mbetet vetëm lufta për të marrë vendin e tij, atëherë janë prodhuar pasardhës të mundshëm, por jo vazhdimësi.

Nëse mbeten rregulla që kufizojnë edhe fituesin e ardhshëm, atëherë ka ndodhur institucionalizimi.

Dhe vetëm ky i fundit do të ishte trashëgimi politike e vërtetë.

Këtu analiza nuk mbaron te PS-ja.

Sepse opozita shqiptare vuan prej kohësh nga një sëmundje e ngjashme, edhe ajo e ka ngatërruar forcën e liderit me forcën e organizatës.

Prandaj Shqipëria rrezikon të kalojë nga një pazëvendësueshmëri te tjetra dhe ta quajë këtë rotacion.

Por rotacioni i pronarit nuk është domosdoshmërisht ndryshim i rendit.

Mund të jetë vetëm transferim i çelësave.

Dhe ky është problemi më i madh se fati i çdo partie.

Shqipërisë nuk i duhet një qendër e re që trashëgon të njëjtën sasi varësie.

I duhet të zvogëlojë sasinë e vendit që varet nga qendra.

Jo një Kryeministër më i mirë që duhet të vendosë për më shumë gjëra.

Një shtet ku më pak gjëra kanë nevojë për Kryeministrin që të funksionojnë.

Jo një parti ku lideri është aq i fortë sa askush nuk guxon ta sfidojë.

Një parti ku sfida nuk e shkatërron rendin.

Jo një shtet që funksionon sepse njeriu në majë është i aftë.

Një shtet që vazhdon të funksionojë edhe kur njeriu në majë gabon.

Politika shqiptare ka kërkuar shumë herë njeriun që do ta shpëtojë shtetin.

Shumë më rrallë ka pyetur si ndërtohet një shtet që nuk ka nevojë të shpëtohet vazhdimisht nga një njeri.

Prandaj Veliaj nuk është sot fundi i një historie.

Është një çarje në mur prej nga mund të shohim arkitekturën.

Balluku është një çarje tjetër.

Rama mbetet muri mbajtës.

Pyetja është çfarë ndodh me ndërtesën kur muri mbajtës është bërë aq i domosdoshëm sa nuk dimë më cilat pjesë mbajnë peshë vetë.

Aty ndahet dominimi nga trashëgimia.

Dominimi i bën të tjerët të varen nga ti.

Trashëgimia ndërton diçka që nuk varet më prej teje.

Prandaj një lider mund të fitojë çdo betejë të së sotmes dhe t’i lërë sistemit një faturë për të nesërmen.

Jo sepse ishte shumë i dobët.

Sepse ishte tepër i nevojshëm.

Dhe ndoshta kjo është pyetja më e rëndë që mund t’i bëhet sot Edi Ramës, jo sa Shqipëri ke arritur të qeverisësh, por sa Shqipëri ke arritur të bësh të aftë të qeveriset pa ty?

Njeriu i fortë mund të jetë një kapitull i historisë.

Institucioni i fortë është ai që e lejon historinë të vazhdojë pasi kapitulli mbyllet.

Rama po fiton të sotmen.

Trashëgimia e tij do të matet nga ajo që mund të funksionojë kur ai të mos jetë më i nevojshëm për të administruar të nesërmen.

Dhe fundi i tij po vjen ndaj bën mirë të mendohet thellë… E me shumë kujdes madje…

Arian Galdini