Gjykata s’bën grusht shteti, është Qeveria që luan me pushtetin!

Nga Kristina Nano

Kryetare e LRE - Rinisja | Doktorante në Leadership, James Madison University (JMU), SHBA

Në çdo republikë serioze, një vijë e hollë e ndan lojën e pushtetit nga rendi i drejtësisë.

Ai që e kupton këtë vijë, sillet si burrë shteti.

Ai që e shtrembëron, sillet si lojtar pushteti.

Rasti i pezullimit të Zv.Kryeministres Belinda Balluku nga gjykata dhe mënyra se si Kryeministri Edi Rama reagoi, e vuri Shqipërinë përballë një pyetjeje që lidhet drejtpërdrejt me alfabetin e demokracisë, kur një gjykatë vendos kufij mbi ekzekutivin, kemi grusht shteti, apo kemi më në fund funksionim të ndarjes së pushteteve?

Kryeministri zgjodhi ta paraqesë këtë vendim si tejkalim agresiv, si një lloj “pushtimi” të fushës së ekzekutivit nga gjyqësori.

Fjalori i tij kërkon të ngjallë idenë se qeveria po sulmohet nga një pushtet tjetër që po bën “politika” në vend të saj.

Në doktrinën kushtetuese dhe në mendimin më të mirë juridik e politik të dy shekujve të fundit, një e vërtetë qëndron e qartë:

Gjykata, kur vendos kufij mbi qeverisjen, nuk bën grusht shteti, përmbush misionin e saj si pushtet frenues.

Grusht shteti prodhohet nga shumica që refuzon kufijtë, jo nga gjykata që ia kujton.

Pushteti nuk matet vetëm me kushtetutshmëri, matet edhe me moral

Kryeministri Rama kërkon të flasë për Kushtetutë dhe ndarje pushtetesh.

Ky zell i beftë për të cituar Kushtetutën tingëllon, në formë, korrekt.

Por thelbi i keqqeverisjes qëndron pikërisht te fakti se interesi publik nuk mbrohet vetëm me kufij formalë pushtetesh, por mbi të gjitha me standarde morale të vendosura më lart se minimumi ligjor.

Kushtetuta i thotë qeverisë çfarë i lejohet.

Morali i lartë i thotë çfarë i shkon për shtat një vendi që kërkon të dalë nga bataku.

Në teorinë e lidershipit publik, Max Weber flet për etikën e bindjes dhe etikën e përgjegjësisë.

Justifikimi “jemi në përputhje me ligjin” i përket bindjes formale.

Vendimi “e mbaj apo e heq nga detyra një person që përballet me dyshime serioze penale, pavarësisht parimit të pafajësisë”, i përket përgjegjësisë politike dhe morale.

Në demokraci, nuk mjafton të mos shkelësh ligjin.

Lidershipi matet pikërisht në zonat gri, atje ku ligji hesht dhe morali flet.

Kur Kryeministri mjaftohet me fjalinë: “Gjykata ka tejkaluar kufijtë”, në vend që të thotë: “Qeveria ime do të vendosë standarde më të larta se sa kërkon Kodi Penal”, ai zgjedh të fshehë mosgatishmërinë për të vendosur barë morale mbi pushtet, dhe e zhvendos debatin tek “kompetencat”.

Kjo është shenjë e qartë e një logjike pushteti, jo e një kulture republike.

Gjykata dhe qeveria, kush kontrollon kë?

Ndarja e pushteteve, që nga Montesquieu te Madison, nuk është koncept abstrakt.

Ekzekutivi, për shkak se zotëron forcën e aparatit shtetëror, rrezikon në çdo moment të devijojë drejt arbitraritetit.

Ndaj gjykatat ekzistojnë që, të mbrojnë qytetarin nga qeveria, të kujtojnë se mandati i shumicës nuk është çek i bardhë, të sinjalizojnë se pushteti matet jo vetëm me vota, por edhe me kufij.

Kur një gjykatë merr një vendim pezullimi, ajo nuk hyn të bëjë politikë.

Ajo pyet:

A ka rrezik që një funksionar nën hetim, me peshë të lartë në qeveri, të ndikojë hetimet, të cenojë prova, të përdorë autoritetin për të deformuar të vërtetën?

Nëse përgjigjja është po, pezullimi nga detyra, përkohësisht, është mjet mbrojtjeje për procesin dhe shoqërinë.

Në këtë kuptim, gjykata nuk ndërhyn në “lojën e pushtetit”.

Ajo vendos kufij mbi lojën, në emër të qytetarit.

Edi Rama, në vend të kësaj, zgjodhi të denoncojë një “tejkalim të gjyqësorit” ndaj qeverisë.

Kjo mënyrë të foluri i ngjan më shumë nervozizmit të një shumice që nuk e koncepton dot veten të kontrolluar, sesa tonit të një kryeministri që e vlerëson rendin kushtetues.

Pafajësia penale dhe përgjegjësia politike nuk janë i njëjti standard

Shpesh, në mbrojtje të vartësve nën hetim, përdoret fraza:

“Ka presion mbi të pafajshmit, askush s’është fajtor pa vendim gjykate.”

Presumimi i pafajësisë është shtyllë e drejtësisë penale.

Por përgjegjësia politike ecën me një standard tjetër, ku penalisht mund të presësh vendimin përfundimtar, ndërsa politikisht duhet të largosh çdo dyshim mbi integritetin e qeverisjes.

Në vende ku shteti është serioz, një ministër mban përgjegjësi politike për, dyshime të rënda, skandale që kanë tronditur opinionin, fakte që, edhe pa vendim penal, e vendosin në konflikt me dinjitetin e detyrës.

Pafajësia është kategori penale.

Besueshmëria është kategori politike.

Ngatërrimi i tyre është arma më e përdorur e të korruptuarve.

Kur qeveria refuzon të vendosë këtë standard lart, gjykata mbetet i vetmi instrument që, e largon përkohësisht nga detyra, mbron hetimin, mbron besimin e publikut në rregullin e përbashkët.

Ky s’është as grusht shteti, as kapriço e gjykatës.

Është pasojë direkte e mungesës së standardeve të brendshme morale në qeverisje.

Me fjalë të tjera, aty ku ekzekutivi nuk pastron vetveten, detyrohet ta bëjë gjykata frenimin minimal.

Kur Kryeministri i frikësohet moralit, fshihet pas Kushtetutës

Rama flet për ndarje pushtetesh, për “tejkalim roli” nga gjykata.

Si argument juridik formal, kjo mund të tingëllojë si mbrojtje e institucioneve.

Në thelb, kemi diçka tjetër, një ekzekutiv që refuzon të pranojë se ka një dimension të pushtetit që shkon përtej fjalës “kompetencë” dhe quhet ndërgjegje.

Lidershipi nuk fillon aty ku mbron veten nga kontrolli, por aty ku, vetëvendos kufij më të ashpër se sa kërkon ligji, pranon largimin e një figure të rëndësishme qeveritare, për të pohuar se interesi i shtetit vjen para reputacionit të qeverisjes, heq dorë nga tundimi për ta relativizuar gjithçka si “lojë politike”.

Në vend që të fliste për standard moral, Kryeministri kërkon ta kufizojë debatin në territorin e ligjshmërisë formale.

Ky është truk i vjetër i pushteteve që e zbresin politikën në teknikë dhe e mbytin vizionin në procedurë.

Gjykata nuk bën politikë kur vendos kufij, qeveria bën politikë kur refuzon t’i pranojë

Në çdo teori të ndarjes së pushteteve, gjykata është, roje e fundit e rendit, mburojë e qytetarit, kufiri i arsyes që i thotë ekzekutivit: “deri këtu”.

Kur një gjykatë pezulon një zëvendëskryeministre nga detyra, ajo jep një sinjal llogaridhënieje, ku i thotë shoqërisë se askush nuk është aq lart sa të mos prekë tokën, i kujton qeverisë se besimi është i kushtëzuar me sjellje, jo i garantuar me votë.

Nëse qeveria do të tregonte lidership të vërtetë, do të thoshte:

“Ne e respektojmë vendimin, do të bashkëpunojmë me drejtësinë dhe do të vendosim standarde morale që e mbajnë qeverisjen tonë më lart se çdo dyshim.”

Në vend të kësaj, qeveria zgjodhi refrenin:

“Gjykata po bën lojë politike.”

Në realitet, lojën politike e bën vetë qeveria, sepse, mbron pa asnjë rezervë gjithkënd rreth vetes, e kthen çdo vendim gjyqësor në “sulm ndaj qeverisjes”, e përzien në mënyrë cinike fatin e vartësit me fatin e shtetit.

Liderët që i frikësohen dritës, i fajësojnë pasqyrat

Rasti Balluku është simptomë, jo përjashtim.

Pyetja e vërtetë është kjo, a duam një shtet ku qeveria është e gatshme të vendosë moral mbi minimumin ligjor, apo një shtet ku çdo moral relativizohet në emër të “stabilitetit”?

Një kryeministër që ndërton standarde të larta thotë:

“Për sa kohë hetimet po zhvillohen, lidhja e kësaj zyrtare me detyrën e saj është problem besimi, jo thjesht çështje juridike.”

Një kryeministër që mbron lojën e pushtetit thotë:

“Gjykata e ka tepruar, do të shohim ç’thotë Kushtetuta...”

Dallimi mes të dyve është dallimi mes burrit të shtetit dhe arkitektit të alibive.

Liderët që i frikësohen dritës, i fajësojnë pasqyrat, dhe sa më shumë e vrasin dritën, aq më shumë tremben nga reflektimi.

Ku qëndron LRE - Rinisja në këtë debat?

Si e djathta humane dhe si lëvizje që kërkon ta rindërtojë besimin nga themelet, ne besojmë se gjykata nuk bën grusht shteti kur vendos kufij mbi ekzekutivin, besojmë se çdo funksionar i lartë nën dyshime të rënda duhet të vendoset në distancë nga posti, për të mbrojtur besimin te shteti, besojmë se qeveritë serioze e shohin drejtësinë si aleat të moralit publik, jo si rival politik.

Për ne, Shqipëria ka nevojë për, një kulturë ku morali politik vendoset më lart se minimumi ligjor, një qeverisje ku përgjegjësia politike paraprin, nuk ndjek prokurorin, një shoqëri ku liderët ndalohen para se t’i ndalojë dosja.

Gjykata, në çdo rast, e shpëton vendin nga arbitrariteti.

Qeveria, në këtë rast, e zhyt më thellë vendin në relativizëm.

Gjykata s’bën grusht shteti duke pezulluar një zëvendëskryeministre.

Gjykata thotë: “Pushteti ka kufij.”

Grusht institucional bëhet atëherë kur shumica e ditës ngatërron veten me shtetin, kur morali zëvendësohet nga alibia dhe kur drejtësia përfytyrohet si armik, jo si pasqyrë.

Në rastin Balluku, gjykata e dha mesazhin e vet.

Lidershipi që i duhet Shqipërisë do të ishte ai që e dëgjon mesazhin dhe rrit standardin.

Lidershipi që kemi, përkundrazi, kërkon t’i vërë faj pasqyrës.

E ardhmja i përket atyre që e kuptojnë se loja e pushtetit ka afat, ndërsa rendi i drejtësisë dhe moralit është i vetmi që e bën një komb të qëndrueshëm, të respektuar dhe të lirë.

Kristina Nano

Kryetare e LRE - Rinisja | Doktorante në Leadership, James Madison University (JMU), SHBA