Mendimi Ekonomik i LRE: Analiza e Buxhetit të Shtetit 2024 - 2025 dhe Programit të Qeverisë Rama nga prespektiva e së djathtë humane: Energjia dhe Politikat për Zhvillimin e Burimeve të Rinovueshme

Energjia mbetet një nga sektorët më të rëndësishëm dhe strategjikë për ekonominë shqiptare. Për vitet 2024-2025, Shqipëria parashikon një investim prej 1.2% të PBB-së në sektorin e energjisë, duke e përqendruar kryesisht në modernizimin e rrjetit të shpërndarjes dhe zhvillimin e burimeve të rinovueshme.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria: Energjia elektrike prodhohet kryesisht nga hidrocentralet (mbi 97% e prodhimit total), me kapacitete të kufizuara dhe mungesë diversifikimi. Investimi për burimet e rinovueshme për vitin 2025 qëndron në vetëm 150 milionë euro.

• Kosova: Përdor kryesisht termocentralet me qymyr, me plane për të ndërtuar kapacitete të reja solare dhe me erë. Shpenzimet për energjinë e rinovueshme përbëjnë 2.5% të PBB-së.

• Serbia: Investon mbi 2% të PBB-së për modernizimin e rrjetit dhe shtimin e kapaciteteve me erë dhe diell.

• Italia: Me një fokus të madh në tranzicionin e gjelbër, investimet për burimet e rinovueshme arrijnë në 3.8% të PBB-së.

• Gjermania: Një nga liderët globalë të energjisë së rinovueshme, shpenzon mbi 5% të PBB-së për zhvillimin dhe zgjerimin e burimeve të gjelbra.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga reshjet: Prodhimi i energjisë elektrike në Shqipëri është tërësisht i varur nga kushtet klimatike, duke shkaktuar paqëndrueshmëri në furnizim.

2. Humbjet në rrjet: Rrjeti i shpërndarjes përballet me humbje teknike dhe jo-teknike që arrijnë mbi 20% të energjisë së prodhuar.

3. Mungesa e diversifikimit: Shqipëria ka bërë shumë pak për të zhvilluar energjinë diellore dhe atë me erë, pavarësisht potencialeve të mëdha.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i burimeve: Investime të përshpejtuara në energjinë diellore dhe me erë, duke ndjekur modelet e Kroacisë dhe Greqisë.

• Përmirësimi i rrjetit: Modernizimi i rrjetit të shpërndarjes për të reduktuar humbjet dhe për të përmirësuar eficiencën.

• Stimuj për investitorët privatë: Futja e politikave lehtësuese për investitorët që duan të zhvillojnë kapacitete të reja të energjisë së rinovueshme.

Ndërtimi dhe Bujqësia si Prioritete Strategjike

Ndërtimi

Ndërtimi vazhdon të jetë një nga sektorët kryesorë të ekonomisë shqiptare, me një rritje të vazhdueshme të investimeve në ndërtime rezidenciale dhe komerciale. Në vitin 2024, ndërtimi përbën rreth 11% të PBB-së, duke qenë një nga motorët kryesorë të ekonomisë.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria: Investimet në ndërtim janë rritur me 9% në vitin 2024, por shumica e tyre përqendrohen në projekte rezidenciale në zonat urbane, duke lënë pas dore zhvillimin rural.

• Kosova: Ndërtimi përbën rreth 7% të PBB-së, me fokus në infrastrukturën publike dhe projektet strategjike.

• Italia: Investimet në ndërtim përqendrohen në modernizimin e zonave rurale dhe restaurimin e trashëgimisë kulturore, duke përfaqësuar mbi 12% të PBB-së.

• Rumania: Një nga ekonomitë më dinamike të BE-së, ku ndërtimi përbën rreth 14% të PBB-së, duke u përqendruar në ndërtimin e rrugëve dhe zhvillimin urban.

Probleme dhe Pasoja:

1. Pabarazia gjeografike: Shumica e investimeve përqendrohen në Tiranë dhe zonat bregdetare, duke krijuar pabarazi në zhvillimin rajonal.

2. Ndërtimet pa planifikim: Projekti i urbanizimit shpesh realizohet pa respektuar planet rregullatore dhe standardet mjedisore.

3. Fenomeni i pastrimit të parave: Ndërtimi përdoret shpesh si një mekanizëm për pastrimin e parave, duke çrregulluar tregun.

Rekomandime nga LRE:

• Planifikimi strategjik: Ndjekja e modelit të vendeve si Holanda, ku ndërtimi është i integruar me planet urbane dhe rurale.

• Monitorimi i financave: Forcimi i kontrollit mbi burimin e financimeve për projektet e ndërtimit për të parandaluar pastrimin e parave.

• Stimulimi i zhvillimit rural: Krijimi i incentivave për ndërtimet në zonat rurale për të balancuar zhvillimin.

Bujqësia

Bujqësia përfaqëson një nga sektorët me potencial të madh për zhvillimin ekonomik, por në Shqipëri mbetet ende e pazhvilluar dhe me financim të ulët. Në vitin 2025, shpenzimet për bujqësinë arrijnë vetëm 2.2% të buxhetit total.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria: Subvencionet për fermerët arrijnë në rreth 30 milionë euro, shumë më pak se nevojat reale të sektorit.

• Serbia: Ofrojnë mbi 150 milionë euro subvencione vjetore për bujqësinë, duke përfituar edhe nga fondet e BE-së.

• Polonia: Një model suksesi, ku bujqësia ka transformuar ekonominë rurale falë fondeve të BE-së dhe politikave të subvencionimit.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e mekanizimit: Vetëm një pjesë e vogël e fermerëve kanë akses në pajisje moderne.

2. Tregjet e kufizuara: Fermerët shqiptarë përballen me vështirësi për të konkurruar në tregjet rajonale dhe ndërkombëtare.

3. Shpopullimi i zonave rurale: Mungesa e investimeve ka çuar në emigracion masiv nga zonat rurale.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e subvencioneve: Shqipëria duhet të ndjekë modelin polak për të mbështetur fermerët.

• Krijimi i zinxhirëve të vlerës: Ndërtimi i qendrave të përpunimit dhe shpërndarjes për të ndihmuar fermerët të arrijnë tregjet më të mëdha.

• Arsimi rural: Trajnime dhe edukim për fermerët për të përdorur teknologjitë moderne.

Në analizën e buxhetit dhe politikave për vitet 2024-2025, bie në sy mungesa e prioritizimit të sektorëve strategjikë si energjia, bujqësia dhe arsimi, ndërkohë që shifrat tregojnë një performancë të dobët në krahasim me vendet e rajonit dhe BE-së. Shqipëria ka nevojë për reforma të thella dhe të qëndrueshme, të mbështetura nga një vizion strategjik për zhvillim të qëndrueshëm dhe gjithëpërfshirës. Rritja e financimeve, lufta ndaj korrupsionit dhe një fokus më i madh në inovacion janë elementët kyç për të ndërtuar një të ardhme më të mirë për vendin.

Politikat Fiskale dhe të Ardhurat Tatimore: Një Analizë Krahasimore për 2024-2025

Një nga shtyllat kryesore të buxhetit për vitet 2024-2025 janë politikat fiskale dhe performanca e të ardhurave tatimore. Shqipëria vazhdon të përballet me sfida serioze në mbledhjen e të ardhurave dhe efektivitetin e sistemit fiskal, duke mbetur prapa standardeve rajonale dhe europiane.

Shifra dhe Krahasime

• Të ardhurat tatimore për 2024-2025 në Shqipëri: Parashikohen të arrijnë 29.2% të PBB-së, duke u bazuar kryesisht në tatimin mbi vlerën e shtuar (TVSH), akcizat dhe tatimin mbi të ardhurat personale.

• Serbia: Të ardhurat fiskale përbëjnë rreth 34.6% të PBB-së, falë një sistemi të balancuar që kombinon tatimet mbi të ardhurat, kontributet sociale dhe TVSH-në.

• Mali i Zi: Ka një performancë fiskale prej 31.8% të PBB-së, me një fokus të veçantë në uljen e informalitetit dhe përmirësimin e administrimit fiskal.

• Italia: Një nga liderët në të ardhurat fiskale në BE, përfiton rreth 42.4% të PBB-së nga një sistem i fortë dhe i decentralizuar.

• BE (mesatare): Të ardhurat fiskale mesatare arrijnë 40% të PBB-së, duke reflektuar administrim efikas dhe baza të gjera tatimore.

Probleme dhe Pasoja:

1. Përqendrimi i ngushtë në TVSH: Në Shqipëri, rreth 45% e të ardhurave fiskale vijnë nga TVSH-ja, duke e bërë sistemin të varur nga konsumi dhe duke ndikuar më shumë shtresat e ulëta.

2. Informaliteti i lartë: Ekonomia informale përbën rreth 30% të PBB-së, një nivel shumë i lartë në krahasim me mesataren e BE-së prej 13%.

3. Ngarkesa mbi bizneset e vogla: Taksa mbi bizneset e vogla dhe të mesme përbën një barrë të rëndë, duke penguar rritjen dhe zhvillimin e tyre.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i bazës tatimore: Reduktimi i varësisë nga TVSH-ja duke rritur tatimet progresive mbi të ardhurat dhe taksat mbi pasurinë.

• Ulja e informalitetit: Futja e teknologjive moderne për ndjekjen e transaksioneve, siç është aplikimi i faturave elektronike dhe deklaratave të automatizuara.

• Lehtësimi për bizneset e vogla: Zvogëlimi i barrës tatimore për bizneset e vogla dhe të mesme për të nxitur sipërmarrjen dhe punësimin.

Shpenzimet për Investime Kapitale dhe Infrastrukturë Publike

Shpenzimet për investime publike janë thelbësore për zhvillimin afatgjatë të një vendi. Në Shqipëri, investimet kapitale për 2024-2025 përfaqësojnë rreth 5.4% të PBB-së, duke treguar një përpjekje për të përmirësuar infrastrukturën, por mbeten pas standardeve rajonale.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria: Investimet kapitale për 2025 janë parashikuar në 1.3 miliardë euro, kryesisht të përqendruara në projekte rrugore dhe energjetike.

• Serbia: Investon rreth 7% të PBB-së në infrastrukturë, me projekte që përfshijnë autostrada, hekurudha dhe parqe industriale.

• Maqedonia e Veriut: Me një buxhet për investime kapitale prej 6.5% të PBB-së, fokusohet në ndërtimin e rrugëve dhe zhvillimin urban.

• Rumania: Investon rreth 10% të PBB-së në projekte të mbështetura nga fondet e BE-së.

• Gjermania: Shpenzimet kapitale përfaqësojnë 8% të PBB-së, me fokus në modernizimin e transportit dhe infrastrukturën dixhitale.

Probleme dhe Pasoja:

1. Keqmenaxhimi i projekteve: Shumë projekte të mëdha mbeten të papërfunduara ose kanë vonesa të gjata, duke rritur koston përfundimtare.

2. Korrupsioni në tendera: Transparenca e ulët në procesin e tenderimeve ka ndikuar negativisht në cilësinë dhe efikasitetin e projekteve.

3. Pabarazia gjeografike: Shpenzimet për infrastrukturë janë përqendruar kryesisht në Tiranë dhe zonat turistike, duke lënë pas dore rajonet rurale.

Rekomandime nga LRE:

• Monitorimi i projekteve: Zbatimi i platformave dixhitale për ndjekjen e progresit dhe efikasitetit të projekteve kapitale.

• Rritja e transparencës: Ndjekja e modeleve të vendeve si Suedia, ku çdo tender publik është i hapur për shqyrtim nga qytetarët dhe OJQ-të.

• Zhvillimi i barabartë rajonal: Përqendrimi i investimeve në rajonet e varfra për të nxitur zhvillimin e qëndrueshëm dhe për të frenuar emigrimin e brendshëm.

Ndihma Sociale dhe Përkujdesja për Shtresat në Nevojë

Ndihma sociale dhe politikat e mbrojtjes sociale janë një element jetik për uljen e pabarazisë dhe mbështetjen e shtresave të varfra. Për vitin 2025, Shqipëria ka ndarë vetëm 1.8% të PBB-së për ndihmën sociale.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria: Buxheti për ndihmën sociale për vitin 2025 është rreth 400 milionë euro, një rënie prej 5% krahasuar me vitin 2024.

• Kosova: Shpenzon rreth 2.5% të PBB-së, duke përfshirë ndihmën për familjet me të ardhura të ulëta dhe pensionistët.

• Italia: Me një buxhet për ndihmën sociale që përfaqëson 9.1% të PBB-së, fokusohet në përkrahjen e familjeve dhe grupeve të margjinalizuara.

• Suedia: Një nga liderët globalë në ndihmën sociale, me 15% të PBB-së, duke ofruar përfitime të gjera dhe të integruara.

Probleme dhe Pasoja:

1. Përfitime të ulëta: Përfitimet sociale janë shpesh të pamjaftueshme për të mbuluar nevojat bazë të përfituesve.

2. Procesi burokratik: Mungesa e digjitalizimit dhe transparencës në administrimin e skemave sociale.

3. Pabarazia në shpërndarje: Shumë familje në nevojë nuk arrijnë të përfitojnë për shkak të kritereve të ndërlikuara dhe korrupsionit.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e buxhetit: Shqipëria duhet të synojë të paktën 2.5% të PBB-së për ndihmën sociale, duke ndjekur modele të vendeve si Portugalia dhe Spanja.

• Digjitalizimi i procesit: Krijimi i platformave dixhitale për shpërndarjen e përfitimeve, duke reduktuar korrupsionin dhe burokracinë.

• Fokusimi në grupe specifike: Përmirësimi i skemave për pensionistët dhe familjet me shumë fëmijë.

Në analizën e buxhetit për 2024-2025, shifrat tregojnë një mungesë prioritetesh të qarta në sektorët kryesorë si arsimi, shëndetësia, infrastruktura dhe ndihma sociale. Krahasimet me vendet e rajonit dhe BE-së tregojnë një mungesë koherence dhe transparence në menaxhimin e fondeve publike. Shqipëria duhet të ndjekë modele më të mira ndërkombëtare për të përmirësuar performancën ekonomike dhe shërbimet për qytetarët. Pa reforma të thella dhe afatgjata, vendi do të vazhdojë të përballet me stagnim ekonomik dhe pabarazi sociale.

Borxhi Publik dhe Përballueshmëria Fiskale

Borxhi publik i Shqipërisë është një ndër treguesit më shqetësues në raport me stabilitetin makroekonomik. Për vitin 2024-2025, ky tregues parashikohet të qëndrojë në nivelin e 68.2% të PBB-së, një shifër që tejkalon kufijtë e rekomanduar nga organizatat ndërkombëtare si FMN dhe BE.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Borxhi publik arrin 68.2% të PBB-së, një ulje minimale krahasuar me 69.8% në 2023, por ende mbi mesataren rajonale.

• Serbia: Me një borxh prej 56.5% të PBB-së, Serbia ka përqendruar përpjekjet për konsolidim fiskal dhe ulje graduale të huamarrjes.

• Kosova: Borxhi publik është rreth 23.5% të PBB-së, një nga nivelet më të ulëta në rajon, duke pasqyruar një menaxhim më konservator fiskal.

• Italia: Në nivelin e 142.5% të PBB-së, Italia përballet me një borxh të lartë, por mbështetet nga ekonomia e saj e madhe dhe anëtarësia në BE.

• Mesatarja e BE-së: Borxhi publik i vendeve anëtare është 86% e PBB-së, ku vendet si Gjermania dhe Suedia mbajnë nivele të ulëta.

Probleme dhe Pasoja:

1. Kostoja e shërbimit të borxhit: Pagesat për interesat e borxhit në Shqipëri përbëjnë rreth 10% të të ardhurave fiskale, një barrë e rëndë që kufizon hapësirën për shpenzime zhvillimore.

2. Mungesa e strategjisë për uljen e borxhit: Qeveria ka dështuar të propozojë një plan konkret për konsolidimin fiskal afatgjatë.

3. Rreziku i huamarrjes së jashtme: Përqendrimi i borxhit në obligacione ndërkombëtare krijon varësi të madhe nga tregjet financiare globale dhe rrezik për stabilitetin ekonomik.

Rekomandime nga LRE:

• Reduktimi progresiv i borxhit: Shqipëria duhet të synojë një ulje të borxhit në 60% të PBB-së deri në 2027, duke ndjekur modele si ai i Kroacisë dhe Bullgarisë.

• Diversifikimi i burimeve të financimit: Përqendrimi në borxhin e brendshëm dhe përdorimi i instrumenteve të reja financiare, si obligacionet e gjelbra.

• Efikasiteti në shpenzimet publike: Ulja e shpenzimeve jo të domosdoshme dhe përqendrimi në projekte me kthim të lartë ekonomik.

Investimet e Huaja Direkte (IHD)

Investimet e Huaja Direkte (IHD) janë një element kyç për rritjen ekonomike dhe transferimin e teknologjisë. Për vitet 2024-2025, Shqipëria parashikon një rritje të IHD-ve në sektorë strategjikë si energjia dhe turizmi, por shifrat mbeten të ulëta krahasuar me rajonin.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024): IHD-të priten të arrijnë në 1.2 miliardë euro, ose rreth 6.5% të PBB-së, me fokus kryesor në projektet energjetike dhe ndërtimore.

• Serbia: Tërheq rreth 4 miliardë euro në IHD çdo vit, që përfaqëson rreth 8.5% të PBB-së, me një strategji të qartë për industrinë dhe teknologjinë.

• Kosova: IHD-të janë rreth 4% të PBB-së, kryesisht në sektorin bankar dhe energjetik.

• Mali i Zi: Përqindja e IHD-ve në raport me PBB-në është 10%, duke përfituar nga projekte në turizëm dhe infrastrukturë.

• Mesatarja e BE-së: IHD-të përfaqësojnë rreth 5% të PBB-së, por me ndikim të madh në zhvillimin teknologjik dhe kapacitetet industriale.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e diversifikimit sektorial: Investimet janë të përqendruara në energjinë hidro dhe ndërtimin, duke lënë pas dore sektorët e teknologjisë dhe prodhimit.

2. Klima e biznesit: Shqipëria renditet e 83-ta në raportin “Doing Business” të Bankës Botërore, duke reflektuar korrupsion dhe burokraci të lartë.

3. Mungesa e strategjisë afatgjatë: Nuk ekziston një plan kombëtar për tërheqjen e investimeve në sektorë të avancuar si IT dhe bio-teknologjia.

Rekomandime nga LRE:

• Përmirësimi i klimës së biznesit: Thjeshtimi i procedurave për hapjen e bizneseve dhe ulja e korrupsionit.

• Incentivat fiskale: Ofertimi i përjashtimeve tatimore për investitorët që synojnë sektorët strategjikë.

• Promovimi ndërkombëtar: Krijimi i qendrave të dedikuara për promovimin e Shqipërisë si destinacion investimesh, duke ndjekur modelin e Irlandës.

Energjia dhe Burimet e Rinovueshme

Sektori i energjisë është një nga më të rëndësishmit për zhvillimin ekonomik afatgjatë. Shqipëria mbështetet kryesisht te hidrocentralet, të cilët përbëjnë rreth 96% të prodhimit të brendshëm të energjisë elektrike.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet në sektorin e energjisë përbëjnë rreth 5% të buxhetit total, me fokus në hidrocentralet dhe parket diellore.

• Serbia: Investon rreth 7% të buxhetit në energji, me përfshirje më të madhe në burimet e rinovueshme si era dhe dielli.

• Greqia: Me një investim prej 8% të buxhetit, fokusohet në dekarbonizimin dhe zgjerimin e burimeve të rinovueshme.

• BE (mesatare): Vendet anëtare investojnë mesatarisht 10% të buxhetit në energji, me një fokus të madh në tranzicionin e gjelbër.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga uji: Prodhimi i energjisë në Shqipëri varet kryesisht nga hidrocentralet, duke krijuar pasiguri gjatë periudhave të thatësirës.

2. Mungesa e infrastrukturës moderne: Rrjeti energjetik është i vjetruar dhe shpesh ndodh humbje e energjisë gjatë transmetimit.

3. Mungesa e diversifikimit: Burimet si era dhe dielli janë ende në fazat fillestare të zhvillimit.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i burimeve: Rritja e investimeve në burimet e rinovueshme si era, dielli dhe biomasa.

• Rritja e efikasitetit energjetik: Përmirësimi i rrjetit të transmetimit për të reduktuar humbjet.

• Pjesëmarrja e sektorit privat: Lehtësimi i hyrjes së investitorëve privatë në tregun energjetik, duke ndjekur modele si ai i Polonisë.

Për të përmbushur kërkesat për zhvillim të qëndrueshëm, Shqipëria duhet të ndërmarrë reforma thelbësore në politikat fiskale, investimet publike dhe strategjitë afatgjata për sektorë kyç si energjia dhe arsimi. Krahasimet me rajonin dhe BE-në tregojnë hapësira të mëdha për përmirësim dhe nevojën për veprime të shpejta e të mirëstudiuara.

Pensionsi dhe Sistemi i Sigurimeve Shoqërore

Pensionet dhe sistemi i sigurimeve shoqërore në Shqipëri përbëjnë një nga sfidat më të mëdha të qëndrueshmërisë fiskale dhe drejtësisë sociale. Për vitin 2024-2025, shpenzimet për pensionet dhe skemat e ndihmës sociale parashikohen të arrijnë në 9.1% të PBB-së, një shifër që mbetet relativisht e ulët krahasuar me mesataren europiane.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Shpenzimet për pensionet arrijnë në 9.1% të PBB-së, ndërsa pensioni mesatar është rreth 16,000-18,000 lekë (afro 150-160 euro), shumë më i ulët se kufiri i varfërisë.

• Serbia: Shpenzimet për pensionet janë rreth 13% të PBB-së, me një pension mesatar prej 300 eurosh, duke treguar një përpjekje më të madhe për mirëqenien sociale.

• Mali i Zi: Pensioni mesatar është mbi 290 euro, dhe qeveria siguron rritje graduale të përvitshme për të përballuar inflacionin.

• BE (mesatare): Vendet anëtare shpenzojnë rreth 12-15% të PBB-së për skemat e pensioneve dhe ndihmës sociale, duke ofruar mbështetje më të madhe për të moshuarit.

Probleme dhe Pasoja:

1. Pensionet minimale të pamjaftueshme: Pensioni minimal në Shqipëri është rreth 13,500 lekë (rreth 130 euro), që nuk mjafton për të përballuar kostot bazë të jetesës.

2. Mungesa e indeksimit të plotë: Pensionet nuk janë plotësisht të indeksuara me normën e inflacionit, duke ulur fuqinë blerëse të të moshuarve.

3. Numri i ulët i kontribuesve: Shkalla e kontribuesve ndaj përfituesve është vetëm 1.1:1, një raport shumë problematik krahasuar me standardet ndërkombëtare që sugjerojnë një raport 3:1.

Rekomandime nga LRE:

• Indeksimi i plotë i pensioneve: Shqipëria duhet të sigurojë që pensionet të rriten në përputhje me normën e inflacionit për të ruajtur fuqinë blerëse të përfituesve.

• Reforma në skemën e kontribuimit: Zgjerimi i bazës së kontribuesve përmes formalizimit të punësimit dhe përmirësimit të kushteve të punës.

• Ndjekja e modelit të Suedisë: Implementimi i skemave fleksibël dhe të personalizuara të pensioneve për të rritur efikasitetin dhe mbështetjen.

Investimet Publike dhe Infrastrukturë

Investimet publike janë thelbësore për zhvillimin e një ekonomie të qëndrueshme. Në Shqipëri, investimet publike për vitin 2024-2025 përfaqësojnë 5.2% të PBB-së, me fokus kryesor në infrastrukturën rrugore dhe energjetike.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet publike përfaqësojnë 5.2% të PBB-së, një rritje minimale krahasuar me vitin 2023.

• Kosova: Investimet publike përfaqësojnë rreth 6.5% të PBB-së, duke përfshirë projekte të mëdha në transport dhe teknologji.

• Serbia: Investon rreth 8% të PBB-së në projekte infrastrukturore, duke përfshirë rrugët, hekurudhat dhe energjinë.

• Rumania: Përfiton nga fondet e BE-së për të ndërtuar infrastrukturë të avancuar, me shpenzime prej 10% të PBB-së.

Probleme dhe Pasoja:

1. Projekte të papërfunduara: Shumë projekte të infrastrukturës në Shqipëri mbeten të papërfunduara për shkak të keqmenaxhimit dhe mungesës së fondeve.

2. Korrupsioni: Fondet e investimeve publike shpesh përfundojnë në duart e oligarkëve, duke dëmtuar cilësinë dhe integritetin e projekteve.

3. Mungesa e prioritizimit: Shpenzimet shpesh fokusohen në projekte të dukshme politikisht dhe jo në ato që sjellin përfitime afatgjata ekonomike.

Rekomandime nga LRE:

• Monitorimi i projekteve: Shqipëria duhet të adoptojë modele transparente të monitorimit të projekteve, si ai i Estonisë.

• Përdorimi i fondeve të BE-së: Shqipëria duhet të përfitojë më shumë nga fondet IPA për projekte infrastrukturore strategjike.

• Ndjekja e modelit gjerman: Fokusi në përmirësimin e transportit publik dhe infrastrukturës hekurudhore si prioritete afatgjata.

Tregtia dhe Balanca e Pagesave

Balanca tregtare mbetet një pikë dobësie për ekonominë shqiptare. Deficiti tregtar për vitin 2024-2025 parashikohet të arrijë në 1.9 miliardë euro, me eksportet që mbulojnë vetëm 47% të importeve.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Eksportet përfaqësojnë rreth 30% të PBB-së, me fokus në sektorët minerar dhe tekstile.

• Kosova: Eksportet përfaqësojnë rreth 25% të PBB-së, me përparësi në produktet bujqësore dhe energjinë.

• Serbia: Eksportet përfaqësojnë rreth 60% të PBB-së, me industri të forta në agrikulturë dhe prodhim.

• BE (mesatare): Eksportet përfaqësojnë rreth 46% të PBB-së, duke pasqyruar një diversifikim të lartë ekonomik.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga importet: Shqipëria mbështetet kryesisht te importet për ushqime, pajisje teknologjike dhe karburante.

2. Diversifikimi i ulët i eksporteve: Produktet minerare përbëjnë mbi 50% të eksporteve, duke krijuar varësi nga çmimet globale.

3. Mungesa e zinxhirëve të vlerës: Shqipëria nuk ka arritur të krijojë zinxhirë të integruar prodhimi, duke humbur konkurrencën në tregjet rajonale dhe globale.

Rekomandime nga LRE:

• Zgjerimi i bazës së eksporteve: Promovimi i industrive të reja, si teknologjia dhe agroindustria, për të ulur varësinë nga sektori minerar.

• Përmirësimi i infrastrukturës tregtare: Krijimi i qendrave logjistike dhe portuale të avancuara për të përshpejtuar zinxhirët e furnizimit.

• Marrëveshjet tregtare: Ndjekja e marrëveshjeve bilaterale dhe rajonale për të siguruar qasje më të gjerë në tregjet ndërkombëtare.

Kjo analizë tregon se Shqipëria ka shumë sfida për të përballuar në vitet 2024-2025, por zbatimi i reformave të thella ekonomike dhe përdorimi efektiv i burimeve mund të transformojnë potencialin ekonomik të vendit. Krahasimet ndërkombëtare tregojnë një hapësirë të madhe për përmirësim dhe nevojën për strategji të qarta dhe të mirëkalkuluara.

Energjia dhe Politikat e Sigurisë Energjitike

Energjia është një nga sektorët më të rëndësishëm për zhvillimin ekonomik të Shqipërisë, por sfidat e menaxhimit dhe mungesa e diversifikimit të burimeve kanë krijuar pengesa të mëdha. Për vitin 2024-2025, buxheti për sektorin e energjisë përfaqëson vetëm 3.5% të buxhetit total, duke reflektuar një prioritet të ulët për këtë fushë kritike.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Shqipëria mbështetet kryesisht në burimet hidrike, të cilat përbëjnë mbi 95% të prodhimit të energjisë elektrike. Shpenzimet për infrastrukturën energjetike mbeten të ulëta, me vetëm 80 milionë euro të planifikuara për projekte të reja.

• Kosova: Investimet energjetike përfaqësojnë 4.2% të PBB-së, me fokus në diversifikimin e burimeve përmes termocentraleve dhe energjisë diellore.

• Serbia: Shpenzon rreth 5.5% të PBB-së në energji, me një strategji të qartë për të zhvilluar burimet e gazit natyror dhe energjinë bërthamore.

• BE (mesatare): Investimet në energjinë e rinovueshme përfaqësojnë mbi 8% të buxhetit, duke pasqyruar një orientim të fortë drejt qëndrueshmërisë.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga energjia hidrike: Shqipëria është jashtëzakonisht e ndjeshme ndaj kushteve klimatike, duke krijuar rreziqe të mëdha në rast të thatësirave.

2. Mungesa e diversifikimit: Shqipëria ende nuk ka zhvilluar kapacitete të konsiderueshme për energjinë diellore dhe atë të erës.

3. Importet e energjisë: Në vitet e fundit, Shqipëria ka qenë e detyruar të importojë energji me kosto të larta për të përmbushur nevojat e tregut vendas.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i burimeve energjetike: Shqipëria duhet të investojë në energjinë diellore dhe atë të erës për të ulur varësinë nga energjia hidrike.

• Rritja e investimeve publike: Shpenzimet për infrastrukturën energjetike duhet të rriten në të paktën 5% të PBB-së, duke ndjekur shembullin e vendeve si Serbia dhe Rumania.

• Partneritete Publike-Private (PPP): Krijimi i partneriteteve për të përshpejtuar zhvillimin e projekteve të mëdha energjetike.

Turizmi dhe Promovimi i Trashëgimisë Kulturore

Turizmi mbetet një nga sektorët më premtues për ekonominë shqiptare, duke kontribuar me rreth 9% të PBB-së në vitin 2024, por mungesa e infrastrukturës dhe planifikimit strategjik pengon shfrytëzimin e plotë të potencialit.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Kontributi i turizmit në PBB arrin në 9%, me rreth 7 milionë vizitorë ndërkombëtarë në vitin 2024. Shpenzimet për promovimin e turizmit dhe mbrojtjen e trashëgimisë kulturore janë vetëm 0.3% e buxhetit total.

• Greqia: Kontributi i turizmit në PBB është mbi 20%, me një strukturë të mirëorganizuar të sektorit publik dhe privat.

• Kroacia: Investon rreth 5% të buxhetit në infrastrukturë dhe promovim të turizmit, duke tërhequr mbi 15 milionë turistë në vit.

• Italia: Me një sektor turistik të zhvilluar, investon rreth 6% të buxhetit për të mbrojtur dhe promovuar trashëgiminë kulturore.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e infrastrukturës: Rrugët, portet dhe aeroportet janë të pamjaftueshme për të përballuar flukset e turistëve gjatë sezonit të pikut.

2. Ndikimi mjedisor: Zonat turistike janë të mbingarkuara dhe të paorganizuar, duke dëmtuar ekosistemet natyrore.

3. Marketingu i dobët ndërkombëtar: Shqipëria nuk ka arritur të krijojë një markë të fortë për turizmin e saj, duke humbur konkurrencën me vendet fqinje.

Rekomandime nga LRE:

• Investimi në infrastrukturë: Përmirësimi i rrugëve dhe porteve, sidomos në jug të vendit, për të rritur aksesin në destinacionet turistike.

• Zhvillimi i turizmit të qëndrueshëm: Shqipëria duhet të ndjekë shembullin e Kroacisë për të balancuar turizmin masiv me ruajtjen e mjedisit.

• Promovimi ndërkombëtar: Krijimi i një strategjie të fuqishme marketingu për të tërhequr turistët nga tregjet europiane dhe ato të Amerikës së Veriut.

Teknologjia dhe Inovacioni

Në një botë gjithnjë e më shumë të digjitalizuar, investimet në teknologji dhe inovacion janë thelbësore për zhvillimin ekonomik afatgjatë. Për vitin 2024-2025, shpenzimet për teknologjinë dhe inovacionin përbëjnë vetëm 0.8% të PBB-së, një shifër shumë e ulët krahasuar me standardet ndërkombëtare.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet në teknologji dhe kërkim shkencor janë rreth 30 milionë euro, të fokusuara kryesisht në projekte të vogla dhe të fragmentuara.

• Estonia: Një lider global në digjitalizim, shpenzon rreth 3% të PBB-së në teknologji dhe inovacion, duke krijuar një ekonomi të bazuar në njohuri.

• Rumania: Investimet në teknologji arrijnë në 1.5% të PBB-së, me përparësi në zhvillimin e qendrave teknologjike rajonale.

• BE (mesatare): Vendet e BE-së investojnë mesatarisht 2.2% të PBB-së në kërkim dhe zhvillim.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e fondeve: Shqipëria nuk ka një strategji të qartë për financimin e teknologjisë dhe inovacionit.

2. Largimi i talenteve: Mungesa e mundësive për profesionistët në teknologji ka çuar në eksodin e trurit.

3. Infrastrukturë e dobët digjitale: Qasja në internet dhe shërbimet digjitale mbeten të kufizuara në zonat rurale.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e financimit: Shqipëria duhet të synojë të rrisë investimet në teknologji në të paktën 2% të PBB-së, duke ndjekur shembullin e Estonisë dhe Finlandës.

• Partneritete me sektorin privat: Inkurajimi i investimeve private në teknologji përmes lehtësirave tatimore dhe granteve.

• Zhvillimi i qendrave teknologjike: Krijimi i “parqeve të inovacionit” për të tërhequr start-up-e dhe talente nga rajoni.

Kjo analizë tregon se Shqipëria ka hapësirë të madhe për përmirësim në sektorët kryesorë, por kërkon një vizion të qartë dhe një zbatim të guximshëm të reformave për të arritur një zhvillim të qëndrueshëm. Krahasimet rajonale dhe ndërkombëtare nxjerrin në pah nevojën për reforma urgjente dhe strategji të mirëpërcaktuara për të përballuar sfidat e ardhshme.

Industria dhe Manifaktura

Industria dhe manifaktura janë sektorë kyç për rritjen ekonomike të një vendi, por në Shqipëri këto sektorë janë ndikuar negativisht nga mungesa e investimeve, politika fiskale joefektive dhe mungesa e mbështetjes për inovacion. Për vitin 2024-2025, investimet në këtë sektor përfaqësojnë vetëm 1.8% të buxhetit total, një shifër e papërfillshme krahasuar me potencialin e industrisë për të nxitur zhvillimin ekonomik.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Kontributi i industrisë në PBB arrin në vetëm 14%, ndërsa manifaktura përbën më pak se 6% të PBB-së. Investimet e parashikuara në këtë sektor për vitin 2025 janë rreth 120 milionë euro.

• Serbia: Industria kontribuon me rreth 25% në PBB-në e vendit, ndërsa manifaktura përbën mbi 15%. Investimet në këtë sektor arrijnë rreth 5% të buxhetit.

• Kroacia: Manifaktura kontribuon me mbi 20% të PBB-së, falë investimeve të qëndrueshme në teknologji dhe infrastrukturë industriale.

• BE (mesatare): Vendet e BE-së investojnë mesatarisht 3.5% të buxhetit në industrinë dhe manifakturën, duke krijuar vende pune dhe rritur eksportet.

Probleme dhe Pasoja:

1. Politika fiskale e pafavorshme: Tatimet dhe tarifat e larta në industrinë e manifakturës frenojnë investimet private dhe të huaja.

2. Mungesa e fuqisë punëtore të kualifikuar: Sektori vuan nga mungesa e kualifikimeve të specializuara, duke krijuar një hendek midis kërkesës dhe ofertës.

3. Mungesa e qendrave industriale moderne: Infrastrukturat industriale janë të papërditësuara dhe nuk i përgjigjen standardeve ndërkombëtare.

Rekomandime nga LRE:

• Krijimi i zonave industriale: Shqipëria duhet të ndjekë modelin e vendeve si Serbia dhe Kroacia, duke krijuar zona të dedikuara industriale me infrastrukturë moderne dhe lehtësira fiskale.

• Mbështetja për inovacionin: Rritja e granteve dhe subvencioneve për kompanitë e manifakturës që investojnë në teknologji dhe kërkim shkencor.

• Reforma fiskale: Ulja e tatimeve për sektorin e manifakturës për të tërhequr investime dhe për të nxitur eksportet.

Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (TIK)

Teknologjia e informacionit dhe komunikimit (TIK) është një nga sektorët me rritje më të shpejtë globalisht, por në Shqipëri mbetet i papërdorur në potencialin e tij të plotë. Për vitin 2024-2025, shpenzimet për TIK përfaqësojnë vetëm 0.5% të buxhetit total, një tregues i qartë i mungesës së prioritizimit të këtij sektori.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet në TIK janë vetëm 15 milionë euro, të përqendruara kryesisht në përmirësimin e infrastrukturës së internetit.

• Kosova: Shpenzon rreth 1% të PBB-së në TIK, duke krijuar një bazë të fortë për start-up-et dhe inovacionin.

• Estonia: Një lider global në TIK, investon mbi 3% të PBB-së në digjitalizim dhe zhvillimin e platformave online për qeverisjen dhe bizneset.

• BE (mesatare): Investimet në TIK përfaqësojnë rreth 2% të PBB-së, me fokus në krijimin e një ekonomie digjitale të integruar.

Probleme dhe Pasoja:

1. Infrastruktura e dobët: Interneti me shpejtësi të ulët dhe mungesa e aksesit në zonat rurale kufizojnë rritjen e këtij sektori.

2. Mungesa e kornizës ligjore: Ligjet aktuale për TIK janë të papërditësuara dhe nuk mbështesin zhvillimin e teknologjive të reja.

3. Eksodi i trurit: Specialistët e TIK vazhdojnë të largohen nga vendi për shkak të mungesës së mundësive dhe pagave konkurruese.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e investimeve publike: Shqipëria duhet të synojë të investojë të paktën 2% të PBB-së në TIK, duke ndjekur modelin e Estonisë.

• Iniciativa për start-up-e: Krijimi i programeve për mbështetjen e start-up-eve në teknologji, me grante dhe lehtësira tatimore.

• Digjitalizimi i qeverisë: Përshpejtimi i përpjekjeve për një qeveri digjitale që do të reduktojë burokracinë dhe korrupsionin.

Tregtia dhe Eksportet

Tregtia dhe eksportet përbëjnë një shtyllë kyçe të ekonomisë shqiptare, por deficiti tregtar vazhdon të rritet për shkak të politikave joefikase dhe mungesës së mbështetjes për sektorët prodhues. Për vitin 2024-2025, eksportet përfaqësojnë vetëm 28% të PBB-së, një nga nivelet më të ulëta në rajon.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Eksportet totale për vitin 2024 pritet të arrijnë në 3.8 miliardë euro, ndërsa importet kapin shifrën 8.7 miliardë euro, duke krijuar një deficit tregtar prej 4.9 miliardë euro.

• Kosova: Eksportet përfaqësojnë rreth 35% të PBB-së, falë një politike të fokusuar në prodhimin lokal.

• Serbia: Eksportet arrijnë në 50% të PBB-së, me një bazë të gjerë të produkteve të industrisë dhe manifakturës.

• BE (mesatare): Eksportet në BE përfaqësojnë mesatarisht 47% të PBB-së, me fokus në produkte të teknologjisë së lartë dhe shërbime.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e diversifikimit të eksporteve: Shqipëria mbështetet kryesisht në eksporte të produkteve me vlerë të ulët si tekstilet dhe mineralet.

2. Kostoja e lartë e transportit: Mungesa e infrastrukturës së avancuar ndikon në rritjen e kostove të eksportit.

3. Mungesa e marrëveshjeve tregtare: Shqipëria nuk ka arritur të përfitojë plotësisht nga marrëveshjet tregtare rajonale dhe ndërkombëtare.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i eksporteve: Shqipëria duhet të fokusohet në rritjen e eksporteve të produkteve me vlerë të shtuar, siç janë teknologjia dhe shërbimet.

• Reduktimi i kostove të transportit: Investimet në infrastrukturën e transportit do të ndihmojnë në uljen e kostove për eksportuesit.

• Zhvillimi i marrëveshjeve tregtare: Shqipëria duhet të ndjekë një politikë aktive për zgjerimin e marrëveshjeve tregtare me BE-në dhe vendet e tjera.

Kjo analizë shërben për të nxjerrë në pah dobësitë strukturore dhe politikat e pamjaftueshme të Qeverisë për periudhën 2024-2025, ndërsa rekomandimet ofrojnë një udhërrëfyes të qartë për përmirësimin e sektorëve kyç të ekonomisë shqiptare.

Energjia dhe Burimet e Rinovueshme

Sektori i energjisë mbetet një nga më të rëndësishmit për zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm të Shqipërisë. Megjithatë, për vitin 2024-2025, shpenzimet dhe investimet në këtë sektor mbeten të ulëta në krahasim me potencialin e madh që Shqipëria ka për burimet e rinovueshme, sidomos energjinë hidroelektrike, diellore dhe të erës.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet në energjinë e rinovueshme për vitin 2025 janë parashikuar në vetëm 120 milionë euro, që përfaqëson më pak se 1% të PBB-së.

• Kosova: Ka parashikuar investime rreth 1.5% të PBB-së për energjinë e rinovueshme, duke u fokusuar në energjinë solare dhe atë nga biomasa.

• Kroacia: Investon mbi 3% të PBB-së në energjinë e gjelbër, duke e bërë një nga liderët rajonalë në prodhimin e energjisë së pastër.

• BE (mesatare): Vendet e BE-së shpenzojnë mesatarisht 2.5% të PBB-së për energjinë e rinovueshme, duke ndjekur objektivat e Green Deal për reduktimin e emetimeve të karbonit.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga energjia hidroelektrike: Shqipëria mbështetet kryesisht në energjinë hidroelektrike, që e bën vendin të prekshëm ndaj thatësirave.

2. Mungesa e diversifikimit: Nuk ka investime të mjaftueshme në burime të tjera të rinovueshme, si energjia diellore dhe e erës.

3. Humbjet në rrjet: Humbjet teknike dhe jo-teknike në rrjetin e shpërndarjes arrijnë deri në 20%, një shifër alarmante në krahasim me standardet e BE-së, ku humbjet janë nën 5%.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i burimeve: Shqipëria duhet të investojë më shumë në energjinë diellore dhe të erës, duke ndjekur modele si ajo e Spanjës, që ka arritur të prodhojë mbi 20% të energjisë nga këto burime.

• Reformimi i rrjetit të shpërndarjes: Investimet për reduktimin e humbjeve në rrjet mund të ndihmojnë në rritjen e eficiencës dhe uljen e kostove për konsumatorët.

• Lehtësira fiskale: Ofrohen stimuj fiskalë për investimet private në energjinë e rinovueshme, duke përfshirë grante dhe subvencione.

Ndihma Sociale dhe Lufta kundër Varfërisë

Sistemi i ndihmës sociale në Shqipëri për vitin 2024-2025 vazhdon të përballet me financim të ulët dhe mekanizma të paefektshëm shpërndarjeje. Ndihma sociale përfaqëson vetëm 1.7% të PBB-së, shumë më pak se mesatarja rajonale dhe ajo e BE-së.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Shpenzimet për ndihmë sociale janë parashikuar në 260 milionë euro, që përfaqëson vetëm një rritje simbolike prej 5% krahasuar me vitin 2023.

• Kosova: Ndihma sociale arrin në rreth 3.2% të PBB-së, duke mbuluar mbi 20% të popullsisë.

• Serbia: Investon rreth 2.5% të PBB-së në programe sociale, me fokus të veçantë te pensionistët dhe familjet në nevojë.

• BE (mesatare): Shpenzimet sociale përfaqësojnë mesatarisht 8% të PBB-së, duke ofruar një rrjet të gjerë sigurie për shtresat e pambrojtura.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e mbulimit: Vetëm 10% e familjeve në nevojë përfitojnë nga skemat aktuale të ndihmës sociale.

2. Varësia nga remitancat: Shumë familje mbështeten në remitancat nga emigrantët, duke mos marrë mbështetjen e nevojshme nga qeveria.

3. Inflacioni: Rritja e kostos së jetesës ka përkeqësuar varfërinë, duke bërë që ndihma sociale të jetë e pamjaftueshme për të mbuluar nevojat bazë.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e ndihmës sociale: Shqipëria duhet të rrisë buxhetin për ndihmën sociale në të paktën 3% të PBB-së, për të arritur standardet rajonale.

• Mekanizma efektivë shpërndarjeje: Implementimi i teknologjisë për identifikimin e përfituesve realë dhe eliminimin e abuzimeve.

• Paketat për luftën kundër inflacionit: Krijimi i programeve të posaçme për të ndihmuar familjet e varfra në përballimin e kostove të larta të jetesës.

Politikat Fiskale dhe Borxhi Publik

Politikat fiskale të Shqipërisë për vitin 2024-2025 vazhdojnë të jenë të përqendruara në rritjen e të ardhurave përmes tatimeve dhe taksave të larta, ndërkohë që borxhi publik mbetet në nivele alarmante prej 70% të PBB-së.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Borxhi publik arrin në 70% të PBB-së, ndërsa deficiti buxhetor është parashikuar të jetë 4.2% për vitin 2025.

• Kosova: Me një borxh publik prej vetëm 23% të PBB-së, Kosova është një nga vendet me politikat më të qëndrueshme fiskale në rajon.

• Serbia: Borxhi publik i Serbisë është 56% e PBB-së, duke treguar një menaxhim më të mirë të financave publike.

• BE (mesatare): Borxhi publik mesatar në BE është rreth 85% e PBB-së, por shumë vende kanë politika të qarta për uljen e tij.

Probleme dhe Pasoja:

1. Taksa regresive: Sistemi i taksave nuk është progresiv, duke ndikuar negativisht në shtresat e ulëta dhe të mesme.

2. Borxhi i lartë: Niveli i lartë i borxhit publik kufizon aftësinë e qeverisë për të financuar projekte të reja dhe për të përballuar krizat ekonomike.

3. Mungesa e kursimeve publike: Shpenzimet e tepërta dhe joefikase kanë çuar në një mungesë të rezervave buxhetore.

Rekomandime nga LRE:

• Reforma fiskale: Shqipëria duhet të ndjekë modele si ajo e Estonisë, që ka një sistem të thjeshtuar dhe të drejtë tatimor.

• Reduktimi i borxhit publik: Krijimi i një strategjie afatgjatë për uljen e borxhit në nivelin e 60% të PBB-së, duke ndjekur modelin e vendeve të suksesshme të BE-së.

• Diversifikimi i të ardhurave: Zhvillimi i sektorëve të rinj, si teknologjia dhe shërbimet, për të rritur bazën e të ardhurave.

Kjo analizë e thelluar nxjerr në pah sfidat dhe mangësitë strukturore të politikave buxhetore të qeverisë shqiptare për vitin 2024-2025, duke ofruar një vështrim të qartë dhe rekomandime konkrete për përmirësimin e situatës.

Politikat e Investimeve Publike dhe Efikasiteti i Tyre

Investimet publike për vitet 2024-2025 janë ndër prioritetet e qeverisë shqiptare, por mbeten të përqendruara kryesisht në projekte me ndikim të kufizuar dhe shpesh të keqmenaxhuara. Buxheti parashikon një rritje modeste të alokimeve për infrastrukturën dhe projektet kapitale, por mungon një qasje strategjike për të garantuar efikasitet dhe qëndrueshmëri.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet publike përbëjnë rreth 5.2% të PBB-së, një rritje nga 4.8% në vitin 2023, por mbeten të orientuara drejt projekteve të mëdha infrastrukturore me ndikim të diskutueshëm.

• Kosova: Investon rreth 7% të PBB-së në projekte publike, duke u fokusuar në zhvillimin e infrastrukturës rrugore dhe energjetike.

• Serbia: Investimet publike arrijnë në 6.5% të PBB-së, me një fokus të veçantë në modernizimin e rrjetit hekurudhor dhe infrastrukturës së transportit.

• BE (mesatare): Vendet e BE-së alokojnë mesatarisht 8% të PBB-së për investime publike, duke përfshirë projekte për tranzicionin e gjelbër dhe teknologjinë digjitale.

Probleme dhe Pasoja:

1. Përqendrimi në projekte joefektive: Projektet e mëdha, si rrugët dhe ndërtesat publike, shpesh përfshijnë kosto të fryra dhe afate të tejzgjatura.

2. Keqmenaxhimi dhe korrupsioni: Fondet për investime publike shoqërohen shpesh me mungesë transparence dhe korrupsion, duke ulur impaktin e tyre real.

3. Mungesa e prioritetizimit: Nuk ka një plan të qartë për të orientuar investimet drejt sektorëve që sjellin rritje afatgjatë, si teknologjia dhe arsimi.

Rekomandime nga LRE:

• Vlerësimi i ndikimit: Shqipëria duhet të ndjekë modelet e vendeve si Holanda, që vlerëson ndikimin ekonomik dhe social të çdo investimi publik përpara miratimit.

• Zhvillimi i projekteve të gjelbra: Fokusimi në energjinë e rinovueshme dhe tranzicionin ekologjik mund të sjellë përfitime afatgjata.

• Krijimi i një agjencie të pavarur për menaxhimin e investimeve: Kjo do të sigurojë transparencë dhe efikasitet më të lartë.

Politikat e Punësimit dhe Paga Mesatare

Shqipëria vazhdon të përballet me sfida të mëdha në tregun e punës, ku papunësia dhe pagat e ulëta mbeten një realitet për një pjesë të madhe të popullsisë. Në buxhetin e vitit 2025, qeveria parashikon rritje modeste të pagave në sektorin publik, por ky hap mbetet i pamjaftueshëm për të adresuar mungesat strukturore.

Shifra dhe Krahasime

• Paga mesatare në Shqipëri (2024-2025): Parashikohet të rritet në 70,000 lekë (rreth 600 euro), një rritje prej vetëm 5% krahasuar me vitin 2023.

• Kosova: Paga mesatare është rreth 700 euro, duke u rritur ndjeshëm pas reformave të fundit fiskale.

• Serbia: Paga mesatare arrin në rreth 850 euro, falë rritjes së vazhdueshme të investimeve të huaja dhe reformave në tregun e punës.

• BE (mesatare): Paga mesatare në BE varion nga 1,500 deri në 3,000 euro, duke pasqyruar një nivel më të lartë të produktivitetit dhe të ardhurave kombëtare.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mospërputhje mes pagave dhe kostos së jetesës: Rritja e inflacionit ka tejkaluar rritjen e pagave, duke reduktuar fuqinë blerëse të qytetarëve.

2. Eksodi i fuqisë punëtore: Mijëra profesionistë dhe punonjës të kualifikuar po emigrojnë për paga më të mira dhe kushte më të mira pune.

3. Mungesa e trajnimeve profesionale: Shumë qytetarë nuk kanë akses në trajnimet që kërkon tregu i punës, duke krijuar hendek mes aftësive dhe kërkesës.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e pagave në sektorin publik: Shqipëria duhet të synojë një rritje më të madhe të pagave për mësuesit, mjekët dhe profesionistët e tjerë kyç, duke ndjekur modele si ai i Polonisë.

• Programet e trajnimit profesional: Zbatimi i programeve të financuara nga BE për të përmirësuar aftësitë e fuqisë punëtore.

• Lehtësira për bizneset që krijojnë vende pune: Reduktimi i taksave për bizneset që punësojnë të rinj dhe grupe të tjera të rrezikuara.

Politikat e Ndihmës për Bujqësinë dhe Fermerët

Bujqësia është një nga sektorët më të rëndësishëm për ekonominë shqiptare, por financimi dhe mbështetja për fermerët vazhdojnë të jenë të pamjaftueshme. Buxheti i vitit 2025 parashikon rritje të subvencioneve, por këto janë ende larg nevojave reale të fermerëve.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Subvencionet për bujqësinë arrijnë në vetëm 2.2% të buxhetit total, që është shumë poshtë mesatares rajonale.

• Kosova: Investon rreth 3.5% të buxhetit në bujqësi, me fokus në modernizimin dhe përmirësimin e teknologjisë.

• Serbia: Shpenzon mbi 6% të buxhetit për bujqësinë, duke mbështetur eksportet dhe prodhimin lokal.

• BE (mesatare): Vendet e BE-së alokojnë rreth 4-5% të buxhetit për bujqësinë, duke përdorur subvencione të BE-së për zhvillimin rural.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e teknologjisë: Përqindja e fermave që përdorin mekanizim modern është shumë e ulët.

2. Akses i kufizuar në tregje: Fermerët shqiptarë përballen me sfida të mëdha për të gjetur tregje për produktet e tyre.

3. Shpopullimi rural: Mungesa e mbështetjes financiare ka çuar në zhvendosje masive nga zonat rurale.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e subvencioneve: Shqipëria duhet të ndjekë modelin e Hungarisë, duke përdorur fondet e BE-së për të mbështetur fermerët.

• Krijimi i kooperativave bujqësore: Organizimi i fermerëve në kooperativa do të ndihmojë në uljen e kostove dhe përmirësimin e aksesit në tregje.

• Zhvillimi i teknologjisë bujqësore: Financimi i projekteve për mekanizimin dhe digjitalizimin e fermave.

Kjo analizë e thelluar mbi sektorët kryesorë të ekonomisë shqiptare për vitet 2024-2025 synon të tregojë sfidat dhe mundësitë që Shqipëria duhet të adresojë për të ndërtuar një ekonomi më të drejtë, të qëndrueshme dhe konkurruese.

Investimet në Teknologji dhe Inovacion

Teknologjia dhe inovacioni janë kritike për transformimin e ekonomisë shqiptare, por buxheti i vitit 2025 tregon mungesë vizioni dhe financimi të pamjaftueshëm në këtë sektor. Me vetëm një përqindje të vogël të PBB-së të dedikuar për teknologjinë, Shqipëria mbetet shumë pas fqinjëve dhe vendeve të BE-së në këtë drejtim.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet në teknologji dhe kërkim-shkencor përbëjnë vetëm 0.2% të PBB-së, një shifër që tregon mungesën e prioritizimit të inovacionit.

• Kosova: Dedikon 0.4% të PBB-së për teknologji dhe zhvillim digjital, me projekte që synojnë integrimin e teknologjive të reja në sektorin publik dhe privat.

• Serbia: Alokon rreth 1% të PBB-së, duke u fokusuar në startupe dhe qendra kërkimore.

• BE (mesatare): Investimet për inovacion dhe kërkim arrijnë në rreth 2.1% të PBB-së, me shtete si Gjermania dhe Suedia që alokojnë mbi 3%.

Probleme dhe Pasoja:

1. Mungesa e infrastrukturës digjitale: Shqipëria përballet ende me mungesë të internetit të shpejtë në zonat rurale dhe urbane, duke kufizuar aksesin në teknologji.

2. Eksodi i talenteve teknologjike: Profesionistët e IT-së dhe inovatorët vazhdojnë të largohen për mundësi më të mira jashtë vendit.

3. Hendeku teknologjik në sektorin publik dhe privat: Administrata publike dhe bizneset përdorin ende sisteme të vjetëruara dhe të papërshtatura për kohën.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e financimit në teknologji: Shqipëria duhet të synojë të paktën 1% të PBB-së për teknologji dhe kërkim deri në vitin 2025.

• Zhvillimi i qendrave të inovacionit: Ndjekja e modelit të Estonisë për qendra digjitale dhe administratë elektronike.

• Nxitja e startupeve: Krijimi i fondeve për startupe dhe sipërmarrje të bazuara në teknologji për të stimuluar ekonominë.

Energjia dhe Tranzicioni i Gjelbër

Energjia është një nga sektorët më të rëndësishëm për rritjen ekonomike të qëndrueshme, por plani buxhetor për vitin 2025 tregon një mungesë të qartë të përqendrimit në burimet e rinovueshme dhe tranzicionin ekologjik.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Investimet në energjinë e rinovueshme përbëjnë vetëm 1.8% të buxhetit total, duke treguar një mungesë të përkushtimit për tranzicionin ekologjik.

• Kosova: Dedikon rreth 2.5% të buxhetit për energjinë e gjelbër, duke zhvilluar projekte për energjinë diellore dhe të erës.

• Serbia: Shpenzon rreth 3.2% të buxhetit për energjinë dhe diversifikimin e burimeve energjetike.

• BE (mesatare): Shtetet anëtare shpenzojnë mesatarisht 5% të buxhetit për tranzicionin e gjelbër, me Gjermaninë që kryeson me mbi 6.8%.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga energjia hidrike: Shqipëria mbështetet pothuajse tërësisht në energjinë hidrike, duke qenë e ekspozuar ndaj ndryshimeve klimatike.

2. Mungesa e investimeve në burime të reja: Energji diellore dhe e erës mbeten të pazhvilluara.

3. Ndikimi në konsumatorë: Çmimet e larta të energjisë janë një barrë për familjet dhe bizneset.

Rekomandime nga LRE:

• Diversifikimi i burimeve energjetike: Shqipëria duhet të ndjekë modelin e Spanjës dhe Greqisë për energji diellore dhe të erës.

• Rritja e investimeve në burime të rinovueshme: Synimi për të alokuar të paktën 3% të PBB-së për energjinë e gjelbër deri në vitin 2025.

• Subvencionet për familjet dhe bizneset: Krijimi i skemave për të ulur kostot e energjisë për konsumatorët.

Ndihma Sociale dhe Pensionet

Ndihma sociale dhe skemat e pensioneve janë një nga sektorët më të ndjeshëm, por buxheti për vitin 2025 tregon një përpjekje minimale për të adresuar nevojat reale të qytetarëve në këtë drejtim.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Pensionet dhe ndihmat sociale përbëjnë vetëm 6% të PBB-së, duke mos arritur të mbulojnë nevojat bazë të përfituesve.

• Kosova: Alokon rreth 7% të PBB-së, duke rritur pensionet dhe ndihmën sociale për grupet vulnerabël.

• Serbia: Shpenzimet për këtë sektor janë rreth 9% të PBB-së, duke përfshirë reforma në pensionet private dhe publike.

• BE (mesatare): Vendet e BE-së shpenzojnë mesatarisht 12% të PBB-së, me Francën dhe Gjermaninë që udhëheqin me mbi 14%.

Probleme dhe Pasoja:

1. Pensionet e ulëta: Pensionet minimale janë shumë të ulëta për të përballuar koston e jetesës në rritje.

2. Mungesa e ndihmës për familjet në nevojë: Shumë familje mbeten jashtë skemave të ndihmës sociale për shkak të burokracisë dhe kritereve të rrepta.

3. Migrimi: Pensionet e ulëta dhe ndihma e pamjaftueshme sociale shtyjnë të rinjtë drejt emigrimit.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e pensioneve minimale: Shqipëria duhet të synojë të paktën 10% rritje të pensioneve deri në fund të vitit 2025.

• Zgjerimi i skemave sociale: Përfshirja e më shumë familjeve në ndihmën sociale, duke ndjekur modelet e Suedisë dhe Norvegjisë.

• Reforma në sistemin e pensioneve: Kalimi gradual në një sistem hibrid publik-privat për të rritur qëndrueshmërinë.

Taksat dhe Politikat Fiskale

Politikat fiskale të Shqipërisë për vitet 2024-2025 mbeten regresive, duke u bazuar kryesisht në taksa indirekte që ndikojnë më shumë shtresat e varfra dhe të mesme.

Shifra dhe Krahasime

• Tatimi mbi të ardhurat personale:

• Shqipëria: 15% për të ardhurat mbi 2 milionë lekë.

• Serbia: 10% tatim i sheshtë, më atraktiv për investitorët.

• Kosova: 0-10%, me sistem progresiv që favorizon shtresat e ulëta.

• TVSH:

• Shqipëria: 20%, një nga më të lartat në rajon.

• Serbia dhe Kosova: 18% dhe 16%, duke ofruar lehtësi më të mëdha për konsumatorët.

• Taksat mbi bizneset:

• Shqipëria: 15%, ndërkohë që Serbia aplikon një normë më konkurruese prej 10%.

Probleme dhe Pasoja:

1. Varësia nga taksat indirekte: Kjo krijon një barrë të madhe për konsumatorët dhe shtresat më të varfra.

2. Mungesa e incentivave për bizneset e vogla dhe të mesme: Këto mbeten më të goditurat nga politika fiskale.

3. Konkurueshmëria e ulët rajonale: Shqipëria mbetet pas fqinjëve për sa i përket tërheqjes së investimeve të huaja.

Rekomandime nga LRE:

• Reduktimi i TVSH-së për produktet bazë: Ndjekja e modelit të Kroacisë për uljen e TVSH-së në ushqime dhe ilaçe.

• Taksimi progresiv për bizneset e mëdha: Për të ulur barrën mbi bizneset e vogla dhe të mesme.

• Incentiva për Startup-et dhe Bizneset e Reja

• Rëndësia e Startup-eve për Ekonominë: Startup-et dhe bizneset e reja janë motorët e rritjes ekonomike dhe inovacionit. Shqipëria, me politikën aktuale fiskale, nuk ofron incentiva të mjaftueshme për të stimuluar krijimin dhe zhvillimin e tyre.

Krahasime Rajonale:

• Serbia: Ofron përjashtime nga taksat për startup-et për tre vitet e para të operimit.

• Rumania: Aplikon një TVSH të reduktuar dhe subvencione për bizneset e vogla dhe të mesme që promovojnë teknologjinë dhe inovacionin.

• Kosova: Përfshin politika që ulin barrën tatimore për bizneset e vogla në fazat e para të zhvillimit.

Rekomandime nga LRE:

• Përjashtim nga taksat për startup-et për 3-5 vitet e para: Kjo do të ndihmojë në rritjen e numrit të sipërmarrjeve të reja.

• Grantet për sipërmarrësit: Financimi i sipërmarrësve të rinj përmes granteve të qeverisë ose partneriteteve me institucionet ndërkombëtare.

• Ulje të TVSH-së për teknologjinë dhe inovacionin: Për të stimuluar sektorët me potencial të lartë zhvillimi.

Reforma e Tatimit mbi Fitimin

• Tatimi aktual mbi fitimin: Në Shqipëri, bizneset e mëdha dhe të vogla përballen me të njëjtën normë tatimore prej 15%, një qasje regresive që nuk favorizon zhvillimin e biznesit të vogël.

• Krahasime Rajonale:

• Kosova: Tatimi mbi fitimin është progresiv, duke filluar nga 0% për bizneset e vogla dhe duke arritur në 10% për bizneset e mëdha.

• Serbia: Aplikon një normë të ulët tatimore prej 10% për të tërhequr investitorët e huaj.

• Bullgaria: Tatimi mbi fitimin është vetëm 10%, duke e bërë një nga destinacionet më atraktive në rajon për investime.

Rekomandime nga LRE:

• Tatimi progresiv mbi fitimin: Ndjekja e një modeli progresiv që redukton normën për bizneset e vogla dhe rrit atë për korporatat e mëdha.

• Ulje e barrës tatimore për bizneset prodhuese: Veçanërisht për ata që operojnë në sektorët strategjikë si bujqësia, teknologjia dhe eksportet.

Borxhi Publik dhe Menaxhimi i Tij

Borxhi publik i Shqipërisë për vitin 2025 parashikohet të arrijë në mbi 66% të PBB-së, duke e mbajtur vendin në një zonë të rrezikshme fiskale. Kjo përqindje mbetet shumë e lartë krahasuar me rekomandimet e institucioneve ndërkombëtare si FMN dhe Banka Botërore.

Krahasime Rajonale dhe Ndërkombëtare

• Shqipëria (2024-2025): Borxhi publik është në nivelin 66%, i cili është një nga më të lartët në rajon.

• Kosova: Me një borxh publik prej vetëm 21% të PBB-së, Kosova ka një pozicion të qëndrueshëm financiar.

• Serbia: Borxhi publik arrin në 54% të PBB-së, me strategji të qarta për uljen e tij përmes reformave fiskale dhe të ardhurave nga privatizimet.

• Greqia: Me mbi 180% të PBB-së, është një shembull ekstrem i pasojave të borxhit të lartë.

Probleme dhe Pasoja:

1. Interesat e larta për shërbimin e borxhit: Pjesa më e madhe e të ardhurave buxhetore shkon për shërbimin e borxhit, duke kufizuar investimet në sektorët socialë dhe ekonomikë.

2. Varësia nga borxhi i jashtëm: Borxhi i huaj përbën një pjesë të madhe të portofolit, duke ekspozuar Shqipërinë ndaj rreziqeve ndërkombëtare.

3. Mungesa e transparencës në shpenzime: Projektet e financuara nga borxhi shpesh vuajnë nga mungesa e efikasitetit dhe korrupsioni.

Rekomandime nga LRE:

• Ulje graduale e borxhit publik: Synimi për ta reduktuar borxhin nën 60% të PBB-së deri në vitin 2027, duke zbatuar politika fiskale të rrepta.

• Transparencë në projektet e financuara nga borxhi: Krijimi i mekanizmave mbikëqyrës për përdorimin e fondeve të huazuara.

• Shfrytëzimi i granteve ndërkombëtare: Për të zëvendësuar borxhin me financime jo-kthyeshme nga BE dhe institucionet ndërkombëtare.

Politikat e Punësimit dhe Paga Minimale

Papunësia dhe pagat e ulëta mbeten probleme strukturore për ekonominë shqiptare. Buxheti për vitin 2025 ofron pak instrumente për të adresuar këto çështje në mënyrë afatgjatë.

Shifra dhe Krahasime

• Shqipëria (2024-2025): Paga minimale është rreth 40,000 lekë (340 euro), një nga më të ulëtat në rajon.

• Kosova: Paga minimale varion midis 250 dhe 350 euro, e cila përputhet me koston e jetesës në vend.

• Serbia: Paga minimale është 400 euro, me politika që synojnë rritjen e mëtejshme.

• Greqia: Paga minimale është mbi 780 euro, duke përfituar nga politikat e BE-së për rritjen e standardit të jetesës.

Probleme dhe Pasoja:

1. Papunësia e lartë tek të rinjtë: Rreth 25% e të rinjve janë të papunë, duke nxitur emigracionin.

2. Pagat e ulëta dhe produktiviteti: Pagat minimale nuk përputhen me kostot e rritura të jetesës, duke shkaktuar presion mbi familjet e varfra.

3. Mospërputhja mes aftësive dhe tregut të punës: Shumë të diplomuar nuk gjejnë punë në profesionin e tyre.

Rekomandime nga LRE:

• Rritja e pagës minimale në 450 euro: Kjo do të ndihmonte në reduktimin e varfërisë dhe nxitjen e konsumit të brendshëm.

• Programet për zhvillimin e aftësive: Krijimi i kurseve të trajnimit për të përputhur aftësitë e punëtorëve me nevojat e tregut.

• Incentiva për punësimin e të rinjve: Subvencione për bizneset që punësojnë të diplomuar të rinj.

Shifrat dhe krahasimet tregojnë qartë se Shqipëria mbetet pas rajonit dhe BE-së në shumë tregues ekonomikë dhe socialë. Politikat aktuale buxhetore për vitin 2025 nuk ofrojnë zgjidhje të qëndrueshme për problemet strukturore të vendit. Shqipëria ka nevojë për reforma të thella dhe një qasje më transparente dhe të ndershme në hartimin e politikave ekonomike. Krahasimet me vendet e rajonit dhe BE-në tregojnë se ka shumë për të bërë për të siguruar zhvillim ekonomik të qëndrueshëm dhe mirëqenie për qytetarët e saj.

LRE - Lëvizja e Re