Neoshqiptarizmi, doktrina e madhe e zgjimit dhe ripërtëritjes kombëtare shqiptare!

Hyrje: LRE - Rinisja dhe Neoshqiptarizmi si vizion i ripërtëritjes shqiptare

Në një tavolinë pune bie dylli i kuq, pastaj shtypet unaza e vulës, dhe shenja mbetet e rregullt, e ftohtë, e pandryshueshme.

Dylli nuk pyet për hall, as për zë, as për miqësi, ai ftohet njësoj për të gjithë dhe ia kthen fjalës një barrë që nuk zhvendoset me një buzëqeshje të çastit.

Në atë shenjë, fjalia pushon së qeni një fjali që “u tha” dhe fillon të jetë një fjali që “mbahet”, sepse tani ka gjurmë, ka formë, ka përgjegjësi.

Kjo pamje e thjeshtë është pasqyrë e jetës publike shqiptare, aty ku fjala nuk ka peshë, ligji lodhet, aty ku ligji lodhet, gjithçka rrëshqet në anashkalime të vogla që rriten derisa bëhen mënyra e përditshme e të jetuarit.

Neoshqiptarizmi ndërtohet nga LRE - Rinisja përmes “Rikthim në Vlera” si një arkitekturë që nuk i lejon parimet të mbeten zbukurim, por i detyron të kthehen në rregullsi, në afat, në përgjegjësi me emër.

Boshti i kësaj doktrine është Vulëbesimi, rendi i brendshëm që lind kur fjala e mbajtur i jep trup ligjit, ligji e bën marrëveshjen të parashikueshme, dhe marrëveshja i jep dinjitet punës; ndërsa sa herë fjala thyhet, Vulëbesimi çahet dhe shoqëria fillon të paguajë frikë të përditshme, edhe kur mendon se po fiton shpejt.

Kjo vijë lidhet me kujdesin e Burke-ut për formën e rendit të jetueshëm (Burke, 1790) dhe me idenë e Scruton-it për “shtëpinë” si rend moral që ruhet me zakone të gjalla të jetesës, jo me patos (Scruton, 2014), dhe prek po aq fort kërkesën e Orwell-it për kthjelltësi në gjuhën publike (Orwell, 1946) dhe nervin e Havel-it për të vërtetën e jetuar kundër normalitetit të rremë (Havel, 1978).

Kjo doktrinë nuk merret me emocionin e ditës, sepse ajo merret me atë që do të quhet “e zakonshme” pas një dekade.

Dhe kur e zakonshmja shndërrohet në lëvizje pa peshë, kombi humb peshë kudo ku kërkon të qëndrojë.

1. Çfarë është Neoshqiptarizmi?

Neoshqiptarizmi është doktrinë kombëtare e shekullit XXI që e sheh kombin si bashkësi fjale, pune dhe përgjegjësie, pra si komunitet që mbahet jo nga britma e përbashkët, por nga një njësojshmëri sjelljeje.

Ai e vendos shoqërinë përballë një pyetjeje që nuk lejon zgjatje, a e mban shoqëria fjalën, apo e shndërron fjalën në monedhë për të blerë radhë, favore, përjashtime?

Ligji këtu nuk është stoli, as këngë në letër, ai bëhet i zbatueshëm vetëm atëherë kur fjala e nënshkruar mban afatin dhe shkelja nuk gjen strehë.

Kur kjo ndodh, qytetari e ndien se rregulli ka një fytyrë të vetme, kur kjo nuk ndodh, ligji mbetet zë pa trup, dhe njerëzit mësojnë të lëvizin me rrugë anësore, duke e quajtur “realitet” atë që është lodhje e karakterit.

Këtu shfaqet Vulëbesimi si mekanizëm, ai rritet kur fjala mban afatin, kur sporteli respekton radhën, kur kontrata mbyllet siç u shkrua, kur përgjigjja vjen me emër, dhe ai bie kur afati shtyhet pa fajtor, kur radha blihet, kur kontrata shndërrohet në “u pa puna”, kur qytetari endet pa përgjigje.

Në këtë pikë doktrina merr seriozisht mësimin e Orwell-it se mjegulla e gjuhës e mpin mendimin publik (Orwell, 1946) dhe mësimin e Havel-it se e rrema, kur pranohet si e përditshme, bëhet rregjim i padukshëm (Havel, 1978).

Prandaj Neoshqiptarizmi kërkon higjienë të fjalës, fjala të jetë kontratë, dhe kontrata të ketë afat, sepse afati është prova që s’mashtrohet.

2. Doktrina e zgjimit, shtyllat dhe provat e Vulëbesimit

Vulëbesimi mbahet nga tri shtylla që nuk u duhen muze, por disiplinë, besa, nderi, familja.

Besa e shtrëngon fjalën që të mos zgjatet sipas leverdisë, nderi e shtrëngon fitimin brenda kufirit të dinjitetit, familja e shtrëngon formën e lirisë, sepse aty fëmija mëson nëse rregulli është i njëjtë për të gjithë apo nëse rregulli shitet me një përshëndetje.

Zgjimi nuk ndodh me thirrje, ai nis kur shoqëria ndalon së përdoruri fjalën “rast” si strehë për shkeljen që përsëritet.

Prova e ftohtë e doktrinës ndodh te sporteli. Dokumenti rri mbi xham, pritja u ha njerëzve minutat, dhe një prind vjen me hall të vërtetë, fëmija në shtëpi ka temperaturë dhe ilaçi duhet marrë sot.

Dora i shkon portofolit, sepse frika i gjen shpejt rrugët e shkurtra, pastaj portofoli kthehet në xhep, sepse prindi kupton se minuta nuk është më minutë kur blihet rregulli.

Ai humb autobus, paguan taksi shtrenjtë, ilaçi merret më vonë, fëmija dridhet ende, dhe prindi e mban në krah jo si hero, por si njeri që pagoi kosto reale për ta lënë ligjin me një rrugë të vetme.

Në të njëjtën ditë, sporteli mbyllet dhe një i moshuar mbetet me letrën në dorë si me një borxh që s’e ka bërë, ora e vizitës mbyllet si derë pa zhurmë, dhe ai kthehet në shtëpi me qesen e ilaçeve të paplota, duke i numëruar tabletat si të numëronte ditët.

Këtu doktrina nuk ka nevojë të predikojë, pasoja është më e fortë se çdo shpjegim.

Që doktrina të jetë e verifikueshme dhe jo vetëm e bukur, Vulëbesimi matet në katër shenja të thjeshta, të dukshme në jetën e përditshme: afati, radha, kontrata, përgjigjja.

Afati tregon nëse shteti e mban fjalën e vet në kohë, radha tregon nëse rregulli njeh vetëm një rrugë, kontrata tregon nëse puna dhe pagesa ecin me besim, përgjigjja tregon nëse qytetari merret seriozisht apo tretet në ajër.

Kur këto katër shenja rriten, shoqëria e ndien se ajri bëhet më i frymueshëm, kur këto bien, fjalët më të bukura kthehen në humbje kohe.

3. Bashkimi kombëtar si standard i përbashkët

Neoshqiptarizmi e kupton bashkimin kombëtar si domosdoshmëri të arsyes dhe të shpirtit, por e nxjerr nga romantizmi dhe e vendos te standardi.

Shqiptarët në Shqipëri, në Kosovë, në trojet shqiptare në rajon dhe në diasporë bëhen trup i njëjtë kur mbajnë të njëjtën masë, fjala nuk shitet, ligji nuk blihet, puna nderohet.

Kjo lidhet me kërkesën e Hotit për përgjegjësi kombëtare në një botë të madhe, ku mbijetesa e një kombi të vogël varet nga forma e tij (Hoti, 1995), dhe prek edhe dramën e formimit që Merxhani e shihte si kusht të modernitetit të rrënjosur (Merxhani, 1936 - 1939).

Kundër-argumenti këtu vjen me zërin e varfërisë, merita është luks, prandaj duhet anashkalim për të mbijetuar. Neoshqiptarizmi e pranon hallin, por e mohon përfundimin, varfëria bëhet e përjetshme pikërisht kur merita trajtohet si luks, sepse atëherë largohen më të zotët, mbetet improvizimi, dhe Vulëbesimi çahet në themele.

Prandaj doktrina kërkon nyjën operative, Parimi i Njësojshmërisë.

Ai bëhet i matshëm kur diploma njihet pa lutje, kur certifikata vlen pa ndërmjetës, kur shërbimi publik ka afat pa telefonata, dhe kur puna publike lë gjurmë të dukshme pa mjegull.

Në një klasë, një mësuese e ndjen sa e lehtë është të “ndihmojë” një nxënës me një telefonatë, kur ajo zgjedh ta vlerësojë me meritë dhe mban shpinën drejt, ajo nuk po bën moral, por po mbron bashkimin si standard, sepse e ardhmja e një vendi nis te drejtësia e vogël që shpërndahet çdo ditë.

4. Ekonomia e ripërtëritjes dhe ulja e taksës së mosbesimit

Neoshqiptarizmi e sheh ekonominë si moral në veprim, sepse tregu është vendi ku fjala testohet me para.

Kur fjala mbahet, frika bie dhe marrëveshja bëhet e parashikueshme, kur fjala thyhet, lind taksa e mosbesimit, dhe ajo paguhet si fryrje e padukshme në çmim, në kohë, në zë.

Çmimi fryhet me “për çdo rast”, koha vonon sepse askush s’i beson askujt, zëri bëhet i dyshimtë sepse e vërteta mbytet nga justifikimi.

Këtu doktrina zbret në mekanizëm pa u kthyer në raport.

Kontratat publike, kur paguhen me vonesë, e mësojnë biznesin të jetojë me alibi, kur paguhen me afat të qartë, e mësojnë biznesin të jetojë me cilësi.

Një regjistër publik i kontratave dhe i pagesave, ku qytetari sheh se kur u nënshkrua një punë dhe kur u pagua, e bën shkeljen të dukshme dhe e ul nevojën për rrugë anësore.

Mikro-skena e punëtorit e bën këtë të prekshme.

Një punëtor pret pagën në fund të muajit, sepse fatura e energjisë s’pret dhe qiraja s’pyet për “proces”.

Kur pagesa vonohet pa emër, ai nuk humb vetëm para, ai humb besim, dhe besimi i humbur shndërrohet në një heshtje të ashpër: “nuk ia vlen të bësh mirë”.

Kur pagesa vjen në afat, ai fiton dinjitet, sepse shoqëria i tha pa fjalë se puna e tij vlen.

Këtu futet prova e tretë që e bën “taksën e mosbesimit” të pamohueshme, pa e kthyer tekstin në model.

Dy zejtarë në një qytet të vogël takohen për një punë të thjeshtë, njëri kërkon dyer të reja, tjetri i bën.

Herën e kaluar pagesa u zvarrit, tani zejtarit i dridhet dora mbi laps, jo nga lakmia, por nga frika, dhe ai e rrit çmimin “për çdo rast”.

Tjetri, duke e parë çmimin, e ul pagesën në mendje dhe e shtyn në kohë, sepse edhe ai ka frikë të mbetet i mashtruar.

Të dy hyjnë në një rreth që s’e shpiku asnjëri, por e ushqen secili, mosbesimi rrit çmimin, çmimi rrit mosbesimin, dhe në fund të dy paguajnë më shumë se ç’do të paguanin po të kishte Vulëbesim.

5. Diaspora dhe teknologjia si kthim norme

Diaspora është forcë standardi dhe dijeje, sepse ajo ka jetuar në vende ku kontrata, koha dhe llogaria paguhen pa mëshirë.

Ajo kthehet më lehtë atje ku taksa e mosbesimit bie realisht dhe ku qytetari e ndien se fjala nuk qesh.

Një faturë e paguar në afat, një dokument i dhënë pa poshtërim, një rregull i zbatuar pa ndërmjetësime, janë sinjale më të forta se çdo ftesë.

Që kjo të mos mbetet poezi, doktrina kërkon një nyje prove, një sportel i vetëm i diasporës ku çdo licencë e premtuar ka afat të shkruar, çdo dosje ka gjurmë të dukshme, dhe çdo vonesë ka përgjegjës me emër.

Kur kjo nyje ekziston, diaspora nuk dëgjon, ajo sheh.

Teknologjia, në Neoshqiptarizëm, nuk është emër i huaj për të mbuluar mungesën e punës; është mënyrë për ta fisnikëruar punën dhe për ta ulur anashkalimin, duke e bërë shërbimin të gjurmueshëm, afati, statusi, përgjegjësia me emër.

Një laborator i vogël, një licencë e dhënë në kohë, një marrëveshje e mbajtur, dhe një ide që nuk turpërohet nga burokracia, janë prova që shteti mund të jetë partner i talentit, jo peng i tij.

6. Neoshqiptarizmi në kontekstin gjeopolitik

Në një botë ku konfliktet riformësojnë rajonet, shqiptarët fitojnë rol stabiliteti kur bëhen të parashikueshëm në virtyt. Partneritetet nuk jetojnë nga deklaratat, ato jetojnë nga besueshmëria, dhe besueshmëria fillon te fjala e mbajtur në punët e vogla.

Burke e shihte rendin si trashëgimi përgjegjësie (Burke, 1790), ndërsa Scruton e lidhte rendin moral me idenë e shtëpisë së përbashkët që kërkon kujdes (Scruton, 2014).

Që kjo të mos mbetet paragraf, doktrina e paguan me një provë procedurale.

Kur një partner kërkon transparencë në një prokurim publik, ai nuk kërkon thjesht një dokument, por një shenjë se fjala ka trup brenda vendit.

Nëse prokurimi është i gjurmueshëm, nëse afati mbahet, nëse ankimimi dëgjohet, partneri e di se po flet me shtet, jo me skenë, dhe ky është ndryshimi që e rrit peshën e një kombi pa ngritur zërin.

Neoshqiptarizmi si kontratë brezi

Neoshqiptarizmi është doktrinë e zgjimit sepse e kthen kombin nga emocioni në formë, nga rruga anësore në njësojshmëri, nga fjalia në provë.

Ai e respekton të shkuarën si masë dhe kujtesë, e jeton të tashmen si provim karakteri, dhe e ndërton të ardhmen si kontratë brezi, ku çdo brez i lë tjetrit një vend më të besueshëm se sa e gjeti.

Në fund, dylli ftohet dhe vula rri, jo si shenjë ceremonie, por si kujtesë e një përgjegjësie që s’të lejon të gënjeshtrësh veten.

Qytetari del jashtë dhe e kupton, pa ia shpjeguar askush, nëse nesër do të kthehet pa frikë, apo do të kthehet me portofolin gati.

Arian Galdini

……..

Bibliografia:

Burke, E. (1790) Reflections on the Revolution in France. London: J. Dodsley.

Deneen, P.J. (2018) Why Liberalism Failed. New Haven, CT: Yale University Press.

Havel, V. (1978) The Power of the Powerless (essay).

Hoti, U. (1995) Filozofia politike e çështjes shqiptare. Tiranë: Rozafa.

Merxhani, B. (1936–1939) Përpjekja Shqiptare [periodik]. Tiranë.

Orwell, G. (1946) ‘Politics and the English Language’, Horizon, April 1946.

Scruton, R. (2014) How to Be a Conservative. London: Bloomsbury.