Propozimi i detajuar e më i plotë

Propozimi im për stabilizimin e çmimit të karburanteve në Shqipëri!

Nga Arian Galdini

Shqipëria nuk ka nevojë për një reagim të ri të përkohshëm sa herë që çmimi i karburantit tronditet.

Nuk ka nevojë as për një shtet që futet në treg për të luajtur shitësin, as për një pushtet që heq verbërisht barrën sot dhe hap plagë më të mëdha nesër.

Ajo që i duhet vendit është një rend i shkruar më parë, i menduar me gjakftohtësi, i mbyllur me kufij dhe i drejtë në barrë.

Sepse karburanti, në Shqipëri, nuk është thjesht mall.

Është nyja ku takohen ekonomia reale, barra fiskale dhe jeta e përditshme.

Kur shtrenjtohet litri, nuk rëndohet vetëm makina në rrugë.

Rëndohen buka, transporti, furnizimi, bujqësia, tregtia, ritmi i punës dhe qetësia e familjes.

Pikërisht për këtë arsye, karburanti nuk mund të trajtohet as si plaçkë e arkës dhe as si skenë e qeverisë.

Ai duhet të futet në rend.

Nga kjo pikë nis Mekanizmi Shqiptar i Stabilizimit të Karburantit.

Thelbi i tij është i thjeshtë, por i rëndë, shteti i drejtë nuk futet në treg për të luajtur shpëtimtarin, ai e mbyll në ligj mënyrën si e ndan përkohësisht barrën e krizës me shoqërinë, pa vrarë rendin fiskal dhe pa lënë ekonominë reale të çahet.

Kjo është zemra e propozimit. Jo mëshirë fiskale. Jo bujari e çastit. Jo improvizim nën presion. Por vetë kuptimi i shtetit si kufi, si masë dhe si drejtësi.

Për ta bërë këtë të mundur, barra mbi karburantin duhet ndarë në dy pjesë të qarta.

E para është Bërthama e Pandryshueshme Fiskale.

Kjo mban peshën bazë të të ardhurave publike, seriozitetin e buxhetit dhe vetë vijën që e pengon shtetin të rrëshqasë në aventurë.

Me fjalë të thjeshta, shteti nuk mund ta heqë veten krejt nga litri pa rrëzuar boshtin e vet financiar.

E dyta është Shtresa Luhatëse Stabilizuese.

Kjo është pjesa e barrës që, në kohë normale, rri në vendin e vet si pjesë e rregullit fiskal, por në kohë goditjeje mund dhe duhet të zbutet përkohësisht.

Pikërisht kjo shtresë është valvula ligjore e sigurisë e modelit.

Kjo do të thotë se shteti nuk e shemb gjithë sistemin për të zgjidhur krizën e momentit.

Ai lëviz vetëm atë pjesë të barrës që është menduar të lëvizë kur tregu del nga masa.

Kështu ndahet qartë edhe shteti serioz nga shteti teatral.

Shteti teatral e ul barrën sipas panikut të ditës, sipas zhurmës mediatike ose sipas nevojës për të shpëtuar fytyrën e vet.

Shteti serioz e ka shkruar më parë në ligj se si vepron.

Ai nuk e improvizon drejtësinë.

Ai e parashikon.

Prandaj Mekanizmi Shqiptar i Stabilizimit të Karburantit nuk është një paketë masash të mira.

Është një sistem i vetëm.

Bërthama e Pandryshueshme Fiskale pa Shtresën Luhatëse Stabilizuese do ta kthente shtetin në mur të verbër përballë krizës.

Shtresa Luhatëse Stabilizuese pa Pragun Objektiv të Aktivizimit do ta kthente ndërhyrjen në qejf qeverie.

Pragu Objektiv i Aktivizimit pa Transparencën e Detyrueshme të Kostos do ta linte qytetarin pa provë nëse lehtësimi i shkon apo jo.

Transparenca e Detyrueshme e Kostos pa Fondin e Stabilizimit të Karburantit do ta linte shtetin pa kujtesë dhe pa mbulim.

Fondi i Stabilizimit të Karburantit pa Ndihmën e Synuar për Hallkat Jetike të Ekonomisë Reale do ta kthente modelin në shpërndarje pa drejtësi.

Pra, hallkat nuk janë të veçuara.

Janë organe të të njëjtit trup.

Pika vendimtare është mënyra si ndizet mekanizmi.

Ai nuk mund të aktivizohet nga një konferencë shtypi, nga një ditë paniku në pompë, nga zhurma e medias apo nga nevoja e qeverisë për të shpëtuar veten.

Ai duhet të ndizet vetëm kur plotësohet Pragu Objektiv i Aktivizimit.

Kjo do të thotë se ligji duhet të mbështetet mbi një kombinim të qartë treguesish, benchmark-un ndërkombëtar të çmimit të naftës, koston reale të hyrjes së karburantit në Shqipëri, kursin e këmbimit dhe mesataren kohore të lëvizjes së tyre.

Me fjalë të tjera, mekanizmi nuk ndizet sepse pati një shpërthim emocional.

Ndizet vetëm kur kriza është reale, e matshme dhe e provuar.

Po aq e mbyllur duhet të jetë edhe pyetja se kush e aktivizon. Jo ministri me humor.

Jo televizioni. Jo bordi si improvizim i ditës.

Aktivizimi duhet të bëhet përmes një procedure të shkruar në ligj, mbi bazën e të dhënave zyrtare dhe nga një autoritet i përcaktuar qartë.

Kjo e heq politikën nga fusha e skenës dhe e fut në juridiksionin e rendit.

Shteti nuk shpik krizën sipas qejfit, ai vetëm konstaton se kushtet ligjore janë përmbushur dhe vë në lëvizje atë që ka qenë shkruar më parë.

Kur kushtet e krizës plotësohen, shteti nuk heq gjithë barrën, nuk shemb sistemin fiskal dhe nuk hyn të shesë vetë karburant.

Ai ul përkohësisht vetëm Shtresën Luhatëse Stabilizuese.

Kjo sjell tre efekte të drejta në të njëjtën kohë.

Zbutet rritja e menjëhershme e çmimit final.

Ekonomia reale merr frymë, sepse transporti, bujqësia, furnizimi dhe jeta e përditshme nuk goditen verbërisht.

Dhe shteti ruan boshtin e vet fiskal, sepse Bërthama e Pandryshueshme Fiskale mbetet në këmbë.

Kjo është arsyeja pse ky model nuk kërkon ta shpëtojë qytetarin duke vrarë shtetin, as ta ruajë shtetin duke e lënë qytetarin vetëm.

Ai ndan barrën e krizës në mënyrë të drejtë.

Po aq e rëndësishme sa ndezja është fikja.

Mekanizmi nuk mund të mbetet në fuqi pa afat.

Nuk mund të endet në mjegullën e formulave si “deri në stabilizim”, ku askush nuk di as fillimin, as fundin, as koston.

Ai duhet të ketë kohëzgjatje të përcaktuar, tavan fiskal dhe Rikthim Automatik.

Pra, si ndizet nga ligji, po nga ligji shuhet. Kur treguesit dalin nga zona e krizës, Shtresa Luhatëse Stabilizuese kthehet në vendin e vet dhe rendi normal i barrës fiskale rivendoset.

Ky është dallimi mes shtetit që e mendon drejtësinë para se të vijë stuhia dhe shtetit që e aktron drejtësinë kur stuhia ka mbërritur.

Por një valvul fiskale, pa dritë mbi tregun, mbetet gjysmë valvule.

Prandaj Transparenca e Detyrueshme e Kostos është shtyllë qendrore e modelit.

Shteti nuk duhet të hyjë në treg për të komanduar çmimin.

Duhet të hyjë në ligj për ta bërë çmimin të lexueshëm.

Qytetari dhe institucionet duhet të kenë mundësi të dinë sa kushton malli në hyrje, sa kushton porti, sa kushton logjistika, sa del me shumicë, sa del me pakicë, sa merr shteti dhe sa mbetet si marzh tregu.

Kjo nuk bëhet për të komanduar tregun, por për t’ia hequr mjegullën.

Sepse, nëse shteti zbut barrën dhe qytetari nuk e sheh këtë zbutje te pompa, atëherë ndihma publike është ngrënë diku në mes.

Në këtë kuptim, Transparenca e Detyrueshme e Kostos është Drita e Shtetit.

Jo dritë estetike, por dritë që bën të mundur drejtësinë.

Krahas saj duhet të qëndrojë Fondi i Stabilizimit të Karburantit.

Pa fond, çdo zbutje e përkohshme kthehet menjëherë në gropë në buxhet.

Me fond, shteti fiton kujtesë fiskale.

Në kohë normale, një pjesë e Shtresës Luhatëse Stabilizuese nuk duhet të humbasë e gjitha në konsum të ditës.

Ajo duhet të ruhet në një fond të mbyllur dhe të dedikuar, i cili përdoret vetëm kur plotësohet Pragu Objektiv i Aktivizimit dhe ndizet mekanizmi.

Ky fond nuk përdoret për propagandë, për luks administrativ apo për vrima të tjera.

Ai përdoret vetëm për të mbrojtur ekonominë reale kur tregu del nga masa.

Në këtë kuptim, Fondi i Stabilizimit të Karburantit është Kujtesa e Shtetit.

Dhe shteti pa kujtesë është gjithmonë rob i panikut të radhës.

Po aq thelbësore është Ndihma e Synuar për Hallkat Jetike të Ekonomisë Reale.

Jo çdo litër ka të njëjtën peshë morale dhe ekonomike.

Ka litër që mban luksin, komoditetin dhe konsum pa barrë reale.

Ka litër që mban autobusin e punëtorit, bukën, furnizimin, bujqësinë, tregun e punës dhe jetën materiale të vendit.

Prandaj, në kohë goditjeje, mbështetja shtesë nuk duhet të shpërndahet verbërisht për këdo që mbush një depo.

Ajo duhet të drejtohet te transporti publik, te bujqësia e formalizuar, te shpërndarja e mallrave bazë dhe te hallkat që mbajnë ekonominë reale në këmbë.

Kjo është arsyeja pse Ndihma e Synuar për Hallkat Jetike të Ekonomisë Reale është Drejtësia e Shtetit.

Këtu modeli pushon së qeni vetëm mençuri ekonomike dhe bëhet drejtësi e organizuar teknikisht.

Kështu, Kujtesa e Shtetit, Drita e Shtetit dhe Drejtësia e Shtetit nuk janë tri figura dekorative.

Janë tri fytyra të së njëjtës filozofi qeverisjeje.

Kur Fondi i Stabilizimit të Karburantit, Transparenca e Detyrueshme e Kostos dhe Ndihma e Synuar për Hallkat Jetike të Ekonomisë Reale qëndrojnë bashkë, propozimi nuk është më skemë teknike. Bëhet rend me shpirt.

Që ky rend të jetë real dhe jo vetëm i mirë në letër, ai duhet të mbyllet me Pesë Siguresat e Mekanizmit.

E para është kush e aktivizon, jo ministri me humor, por procedura ligjore e shtetit.

E dyta është mbi çfarë të dhënash aktivizohet, benchmark ndërkombëtar, kosto hyrjeje, kurs këmbimi dhe mesatare kohore.

E treta është sa zgjat, me kufi kohor, jo pa fund.

E katërta është sa kushton maksimalisht, me tavan fiskal të qartë, që shteti të mos digjet në emër të shpëtimit.

E pesta është si kontrollohet, me raportim, auditim dhe Transparencë të Detyrueshme të Kostos.

Pa Pesë Siguresat e Mekanizmit, propozimi mbetet arkitekturë e bukur.

Me Pesë Siguresat e Mekanizmit, bëhet instrument shteti.

Pikërisht sepse është serioz, ky propozim nuk fsheh kostot e veta.

Ai pranon se ulja e përkohshme e Shtresës Luhatëse Stabilizuese ul të ardhurat nga akciza dhe, bashkë me to, ul edhe TVSH-në mbi bazën e tatueshme.

Pra, kostoja fiskale është e dyfishtë.

Ai pranon rrezikun e arbitrazhit nëse Pragu Objektiv i Aktivizimit shkruhet keq.

Pranon barrën administrative të raportimit, auditimit dhe verifikimit.

Pranon edhe kufirin mjedisor dhe europian, që një masë e tillë duhet të jetë e përkohshme dhe e justifikuar nga kriza, jo subvencion i përhershëm ndaj lëndëve djegëse fosile.

Pikërisht këtu propozimi bëhet i fortë.

Sepse nuk fsheh koston.

E njeh, e kufizon dhe e mbyll.

Prandaj formula e tij më e drejtë është kjo, një propozim që nuk njeh kostot e veta është slogan, një propozim që i njeh, i kufizon dhe i mbyll me siguresa është shtet.

Ky mekanizëm nuk është vetëm përgjigje për sot.

Ai ka tri kohë.

Në urgjencë krijon valvulën ligjore, Pragun Objektiv të Aktivizimit dhe Transparencën e Detyrueshme të Kostos.

Në afatmesëm ndërton Fondin e Stabilizimit të Karburantit, rutinën institucionale të raportimit dhe koordinimin ndërmjet institucioneve.

Në afatgjatë krijon një kulturë të re të shtetit ndaj karburantit, ku shteti nuk reagon më me improvizim, por e ka të shkruar më parë mënyrën si mbron ekonominë reale pa vrarë rendin fiskal.

Kjo është arsyeja pse Mekanizmi Shqiptar i Stabilizimit të Karburantit nuk është vetëm amortizator.

Është model qeverisjeje.

Kjo është arsyeja pse ky model është më i mirë se shteti-tregtar.

Shteti-tregtar ngatërron funksionet, e bën shtetin palë interesi, nuk prek nyjën fiskale të problemit, nuk zgjidh Transparencën e Detyrueshme të Kostos, nuk ndërton Fondin e Stabilizimit të Karburantit dhe e kthen pushtetin në aktor skene.

Pra, shteti-tregtar është prani pa rend.

Ndërsa Mekanizmi Shqiptar i Stabilizimit të Karburantit është rend pa teatër.

Po kjo është arsyeja pse ky model është më i mirë se heqja lineare e barrës.

Ulja lineare ndihmon njësoj edhe luksin, edhe jetën, i jep kosto të lartë arkës, nuk ndërton sistem, dhe nuk dallon hallkat jetike të ekonomisë nga konsumi pa peshë.

Ndërsa ky model ruan shtetin, ruan kufirin fiskal, zbut vetëm krizën dhe ndihmon aty ku jeta ekonomike është reale.

Pra, nuk është vetëm më i zgjuar. Është më i drejtë.

Në formën më të ngjeshur të mundshme, propozimi është ky, Shqipëria duhet të krijojë me ligj një mekanizëm që ndan barrën fiskale në Bërthamë të Pandryshueshme Fiskale dhe Shtresë Luhatëse Stabilizuese, aktivizohet vetëm kur plotësohet Pragu Objektiv i Aktivizimit, zbut përkohësisht vetëm pjesën e lëvizshme të barrës, garanton Transparencë të Detyrueshme të Kostos, ndërton Fondin e Stabilizimit të Karburantit dhe jep Ndihmë të Synuar për Hallkat Jetike të Ekonomisë Reale.

Në një fjali të vetme, forma më e ngjeshur e këtij propozimi është kjo, shteti i drejtë nuk futet në treg për të luajtur shpëtimtarin, ai e mbyll në ligj mënyrën si e ndan përkohësisht barrën e krizës me shoqërinë, pa vrarë rendin fiskal dhe pa lënë ekonominë reale të çahet.

Arian Galdini