Shqipëria përballë sfidave globale dhe nevoja për një platformë kombëtare të NeoShqiptarizmit!

Nga Arian Galdini

Në një mëngjes pune, në një zyrë ku dosjet mbajnë erën e letrës së vjetër dhe vendimet kërkojnë peshën e së ardhmes, mbi tryezë rri një hartë e palosur e Ballkanit dhe një biletë radhe.

Harta e thërret mendjen te portet, korridoret, kufijtë dhe lëvizjet e ndikimit, ndërsa bileta e radhës e thërret ndërgjegjen te prova e përditshme e shtetit, sa pret qytetari, sa qartë përgjigjet institucioni, sa dinjitet i mbetet njeriut kur del nga sporteli.

Kur këto dy sende shihen si dy matësa të së njëjtës përgjegjësi, kuptohet se njëra e vë në provë kursin e një dhjetëvjeçari, ndërsa tjetra e vë në provë sjelljen e çdo dite, dhe se çdo rend kombëtar që synon të jetë i qëndrueshëm fitohet vetëm kur i mban të lidhura, që strategjia të mos e humbasë njeriun dhe procedura të mos e humbasë drejtimin.

Koha jonë, e thurur nga ndërthurja e ekonomisë, teknologjisë, sigurisë dhe kulturës publike, shpesh e krijon ndjesinë se rregullat ndërrohen pa paralajmërim dhe se pasojat shfaqen me shpejtësi.

Krizat e veçuara rrallë rrinë të vetmuara, ato lidhen, përzihen, zgjaten, dhe edhe hapësirat që dikur dukeshin të ngrira futen në llogari të interesit, sikur vetë mënyra e leximit të botës të ketë ndryshuar.

Stabiliteti i sotëm nuk është një gjendje e qetë që arrihet një herë e pastaj ruhet pa mundim, ai i ngjan më shumë një aftësie që ushqehet përditë, aftësisë për të mos rrëshqitur nga një valë te tjetra dhe për të mos e humbur masën kur era ndërron drejtim.

Pasiguria e zgjatur përkthehet në kursim shprese, dhe kursimi i shpresës, me kohë, kthehet në mosbesim.

Për një shtet të vogël, ky presion i padukshëm shfaqet në trupin e administratës, në shpejtësinë e tregut dhe në tensionet e jetës së përditshme.

Ai shfaqet edhe në mjedisin informativ, ku dezinformimi mund të ecë më shpejt se verifikimi dhe ku mjegulla e përditshme e bën qytetarin të dyshojë edhe te shifrat bazë.

Kur shifra e radhës dhe shifra e buxhetit nuk besohen, fjala publike e humb peshën e saj si orientim, pa këtë orientim, edhe numri më i thjeshtë nis të trajtohet si supozim.

Në këtë terren, qeverisja rrezikon të shndërrohet në administrim pasojash, pra në një aftësi të kufizuar që e mban ditën gjallë, por nuk e mban dekadën.

Ky rrezik nuk vjen gjithmonë nga mungesa e ideve, shpesh vjen nga mungesa e metodës që i lidh idetë me prova, dhe nga mungesa e një disipline që e kthen vizionin në standard dhe standardin në institucion.

Pikërisht këtu NeoShqiptarizmi merr peshë si projekt doktrinar, nëse pranohet se ai nuk mund të jetë as etiketë, as nostalgji, as uniformë kulturore.

Ai synon të jetë një mënyrë mendimi dhe veprimi ku identiteti ruhet si standard publik, shteti kuptohet si shërbim i parashikueshëm, ekonomia matet me dinjitetin e punës, ndërsa siguria ndërtohet me kapacitete dhe aleanca.

I thënë në mënyrë të ngjeshur, NeoShqiptarizmi shihet si metodë qeverisjeje që lidh identitetin publik, shtetin shërbyes, ekonominë e dinjitetit dhe sigurinë strategjike në një kurs kombëtar të qëndrueshëm.

Kufijtë e këtij përkufizimi janë të domosdoshëm, sepse pa kufij ai rrezikon të karikaturohet, ai nuk synon as izolim, as imitacion, synon ruajtje kursi me hapje të mençur.

Një komb që mbyllet tretet në varfëri të brendshme, ndërsa një komb që kopjon tretet në varfëri të identitetit, dhe pikërisht për këtë arsye kërkohet një kurs i vetin ku tradita mbetet bërthamë morali, ndërsa moderniteti lexohet si disiplinë institucioni.

Kjo na çon te një term që në diskursin publik shpesh shfaqet i turbullt, subjektiviteti kombëtar.

Në thelb, subjektiviteti nuk është vetëmburrje, është parashikueshmëri e kursit.

Ai është aftësia për të ruajtur drejtimin pa u bërë as mbyllje, as kopje, aftësia për të bërë zgjedhje të veta brenda aleancave dhe tregjeve, aftësia për të mos e shitur dinjitetin e qytetarit për një lehtësi të përkohshme politike.

Kur ky term vendoset pa kufij, ai ngatërron, kur vendoset me kufij, ai qartëson, subjektiviteti matet me ruajtjen e kursit pa u shndërruar në izolim, dhe pa u holluar në imitacion.

Në mënyrë që kjo të mos mbetet fjalor i bukur, nevojitet disiplinë e mendimit.

Kjo disiplinë qartëson qëllimin, mban disa pyetje udhëheqëse që e ruajnë arsyetimin nga shpërndarja, ndërton mjetet që i japin trup parimeve, dhe i nënshtrohet provës vjetore që e mban të ndershme.

Horizonti dhjetëvjeçar është i natyrshëm për këtë lloj rendi, sepse është njëkohësisht afat i mjaftueshëm për të parë rezultat dhe mjaft i afërt për të mos e lënë përgjegjësinë të shpërndahet në mjegull.

Qëllimi mund të formulohet si ruajtja dhe rritja e subjektivitetit kombëtar shqiptar në vitet 2026–2036, duke garantuar dinjitet qytetari, kohezion shoqëror, zhvillim ekonomik me vlerë të shtuar, siguri euro-atlantike, kulturë dhe arsim me cilësi.

Kjo përmbledh dy kërkesa që nuk duhen ndarë, kërkesën teknike, sepse kërkon instrumente e matje, dhe kërkesën morale, sepse kërkon standard, pra një mënyrë sjelljeje të shtetit ndaj njeriut që nuk varet nga humori, nga rasti, nga ndërmjetësi.

Kjo treshe pyetjesh udhëheqëse e mban rendin e arsyetimit në shina të qarta.

Pyetja e parë lidhet me identitetin si standard publik, çfarë do të thotë të jesh komb, kur shteti provohet te sporteli?

Këtu identiteti nuk qëndron si dekor, identiteti jeton si rregull.

Shoqëria e fortë e dallon çfarë nderon, çfarë turpëron, çfarë shpërblen, çfarë ndëshkon, dhe e kthen këtë dallim në zakon publik.

Në frymën e Tocqueville-it, aty ku zakoni i përditshëm prishet, edhe institucioni prishet, prandaj sporteli nuk është thjesht detaj administrate, por një zakon i shtetit që, i përsëritur çdo ditë, ose e forcon besimin, ose e gërryen.

Kur standardet mungojnë, liria rrëshqet në arbitraritet dhe shoqëria fillon të shpërbëhet pa zhurmë, njerëzit mësohen të mos kërkojnë të drejtë, por të kërkojnë rrugë, të mos ndërtojnë, por të ikin.

Pyetja e dytë lidhet me shtetin shërbyes dhe besueshmërinë që e mban vendin të parashikueshëm, si bëhet shteti shërbim dhe jo labirint?

Këtu besueshmëria nuk kuptohet si fjalë e bukur, por si mekanikë e jetës publike, sepse besueshmëria jashtë fillon nga rregulli brenda, sporteli, gjykata, kontrata.

Pozicionimi euro-atlantik lidhet me këtë rregull, sepse partneritetet mbahen me parashikueshmëri, një vend që s’i jep dot qytetarit një përgjigje të qartë në afat vështirë se i jep aleatit një garanci të qëndrueshme.

Diplomacia, në këtë kuptim, nuk e zëvendëson shtetin shërbyes, ajo e kurorëzon atë. Dhe në kohën tonë, rregulli brenda kërkon edhe një shtresë të re, një siguri informative që nuk mbahet me frikë, por me standard komunikimi publik, me kundër-dezinformim institucional, me transparencë të të dhënave bazë, që qytetari të mos mbetet peng i mjegullës.

Pyetja e tretë lidhet me bashkimin shqiptar, si bëhet bashkimi shqiptar metodë dhe jo emocion sezonal?

Kombi i shpërndarë fiton ndikim kur e kthen shpërndarjen në rrjet, dhe rrjeti ndërtohet me mekanizma të përhershëm, arsim e kulturë, ekonomi e profesion, diplomaci e siguri, demografi e diasporë.

Bashkimi, në këtë kuptim, është koordinim interesash dhe standardesh, jo thjesht shkrirje sovranitetesh, është marrëveshje për të bërë disa gjëra bashkë, rregullisht, me matje, me raportim, me përgjegjësi, që të mos mbetet bashkim i deklaruar e i harruar.

Në këtë pikë, mjetet e kësaj metode marrin formë më bindëse kur dalin nga tri skena të përditshme, sporteli, kontrata e punës, klasa, dhe këto tri skena, pa qenë të vetmet, kanë fuqinë të tregojnë se si lidhen parimi, shërbimi dhe përgjegjësia.

Sporteli është vendi ku qytetari e prek shtetin me dorë dhe ku shteti e provon veten pa dekor.

Qytetari pret, pyet, kërkon, dhe institucioni i përgjigjet ose me rregull, ose me mjegull.

Sa herë që standardi i shërbimit është i publikuar, koha është e matshme dhe ankesa trajtohet brenda një afati të përcaktuar, të shkurtër dhe të verifikueshëm, favori humb funksion dhe pazari dobësohet pa britmë.

Këtu shfaqet natyrshëm ideja e një Karte Vlerash Publike që e bën rregullin të lexueshëm, si edhe e një Kornize Shteti Shërbyes që e lidh standardin me meritën dhe me raportimin, dhe bëhet po aq e dukshme se standardi mund të mbetet poster dhe matja mund të kthehet në statistikë të zbukuruar, nëse pasojat nuk janë të qarta.

Kontrata e punës është vendi ku qytetari e kupton nëse ekonomia është premtim apo rregull.

Një i ri pranon punë, por pyetja e tij e vërtetë është e thjeshtë, a është kontrata e mbrojtur, a paguhet në kohë, a ka siguri, a ka rritje, a ka të ardhme.

Nëse shteti është labirint, kontrata bëhet fletë pa forcë, nëse shteti është shërbyes, kontrata bëhet themel dinjiteti.

Në gjuhën e North-it, institucionet janë ekonomia e vërtetë, prona e mbrojtur, gjykata e parashikueshme, kontrata e respektuar, taksa e kuptueshme, rregulli i qëndrueshëm.

Kur këto mungojnë, sipërmarrja e ndershme merr frymë me vështirësi dhe punëtori i mirë e sheh ikjen si standard të arsyes.

Kur fillon të bëhet e zakonshme që prona dhe kontrata të jenë të parashikueshme, shfaqet natyrshëm ideja e një Pakti të Pronës dhe Sigurisë Juridike, si edhe e një Programi të Ekonomisë së Dinjitetit, i cili ruan drejtësinë e konkurrencës dhe nuk e ngatërron zhvillimin me privilegjin.

Klasa është vendi ku shfaqet e ardhmja pa zhurmë.

Një fëmijë lexon, dhe një mësues kërkon jo vetëm të riprodhohet, por të kuptohet.

Nëse arsimi është formalitet, fëmija mëson të kalojë, jo të mendojë, nëse arsimi është karakter, fëmija mëson të argumentojë, të verifikojë, të mos bjerë pre e mjegullës.

Këtu cilësia e arsimit lidhet drejtpërdrejt me sigurinë informative, shoqëria që lexon mirë, gënjehet më pak.

Prandaj matja e arsimit fiton dobi kur është e thjeshtë dhe e kuptueshme, me një shkallë 0–100 për lexim kritik dhe matematikë, të shoqëruar me objektiv rritje vjetore.

Në atë vend të tretë, testi, trajnimet e mësuesve dhe pasojat e qarta për formalizmin marrin peshë praktike, në mënyrë që fjala “cilësi” të mos mbetet dekor.

E parë si tërësi, kjo treshe skenash përkthehet në një trup mjetesh që, të emërtuara teknikisht, shfaqen në tre dyshe, Karta e Vlerave Publike me Kornizën e Shtetit Shërbyes, Pakti i Pronës dhe Sigurisë Juridike me Programin e Ekonomisë së Dinjitetit, Akordi i Arsimit të Karakterit me Platformën e Kulturës së Cilësisë.

Emërtimet, në këtë pikë, shërbejnë si klasifikim i qetë i asaj që tashmë është provuar përmes përvojës, jo si inventar i shpallur përpara se të kuptohet nevoja.

Kur skenat vendosen si prova, rendi fiton një avantazh të madh, ai nuk varet nga një fjali, por nga një sistem.

Dhe çdo sistem serioz ka nevojë për ritëm qeverisës, pra për një orë institucionale që i bën mjetet të takohen, të raportojnë, të mbajnë përgjegjësi.

Këtu një këshill i përhershëm bashkëpunimi (KHSAKE) mund të marrë rolin e mekanizmit të bashkimit metodik, me përbërje të përcaktuar, portofol projektesh dhe auditim publik; por pjekuria e një institucioni të tillë shihet kur ai mbron veten nga burokratizimi, duke e mbajtur raportimin të shkurtër dhe të lexueshëm, të përqendruar te disa tregues dhe disa projekte të qarta, e jo të shpërndarë në letra të gjata që e humbin kuptimin.

Pastaj vjen prova vjetore, sepse standardi akademik kërkon njësi matjeje e jo vetëm drejtim.

Dy metra themelorë janë të dukshëm dhe të kuptueshëm, koha e shërbimit publik (orë/ditë) dhe cilësia e arsimit (pikë, me një shkallë të njëtrajtshme).

Tregues të tjerë e plotësojnë provën, besimi institucional, produktiviteti dhe vlera e shtuar, ikja neto, dhe logjika e kësaj zgjedhjeje është e lexueshme, sepse këta tre tregojnë besimin, prodhimin dhe qëndrimin. Në këtë pikë, dhe në frymën e Ostrom-it, ku rregullat dhe monitorimi e mposhtin kapjen, matja nuk është dekor, por mënyra si shoqëria i mban institucionet të përgjegjshme.

Megjithatë, pjekuria duket kur pranohet se edhe transparenca mund të prodhojë lodhje nëse kthehet në zhurmë.

Prandaj mekanizmi që e mbron transparencën nga zhurma ka dobi kur është një procedurë e pastër, standard i thjeshtë, ritëm i rregullt raportimi, pasojë e kuptueshme për shkeljen.

Kjo mënyrë të menduari e mban doktrinën larg vetëkënaqësisë, sepse e pranon rrezikun e instrumentit dhe e trajton si pjesë të sistemit.

Kjo na sjell te rreziku më i madh i çdo rendi, kapja.

Kapja është prishje e shtetit jo gjithmonë me dhunë, shpesh me zakon.

Ajo ndodh kur instrumentet kthehen në mjete interesi të ngushtë, kur matja bëhet statistikë e zbukuruar, kur auditimi bëhet shfaqje, kur forumi bëhet ceremoni, kur standardi bëhet poster.

Në gjuhën e Acemoglu dhe Robinson, ky është momenti kur institucionet rrëshqasin nga gjithëpërfshirja te përjashtimi, pra kur rregulli i përgjithshëm zëvendësohet nga përjashtimi privat.

Prandaj kundër-kapja nuk varet nga ndonjë njeri i rrallë, ajo mbështetet te rregulli i thjeshtë i zbatimit, raportim i shkurtër, afat i detyrueshëm, pasojë e kuptueshme.

Kur ky rregull është i gjallë, rendi nuk varet nga morali i një njeriu, por nga prova e një sistemi.

Në këtë pikë vendoset nyja mbi-partiake pa të cilën doktrina kombëtare rrezikon të shihet si flamur force.

NeoShqiptarizmi, nëse kërkon të jetë kornizë kombëtare, nuk konfiskohet, dhe këtu zakonisht bëhet e dukshme një gjë, procedura e drejtë mbron më shumë sesa retorika.

Aty ku procedura është e drejtë, edhe familja, edhe puna, edhe prona mbrohen pa nevojë për fjalë të mëdha.

E njëjta provë i qëndron përballë çdo qeverisjeje, pavarësisht emrit, dhe kështu doktrina ruan qetësinë e saj, duke u bërë e lexueshme si standard qytetërimi.

Brenda kësaj gramatike, ideja e së djathtës humane mund të ketë vendin e saj, jo si pronë force, por si etikë përgjegjësie, familja në qendër, puna si dinjitet, prona si themel i lirisë, shteti i së drejtës si kusht qytetërimi, me kufij të prerë kundër autoritarizmit, etnocentrizmit agresiv dhe klientelizmit, dhe me një pranim të thjeshtë se rendi i mirë, në shoqëritë moderne, lind nga rregulli i drejtë e jo nga frika.

Këto mbrohen më shumë nga procedura e drejtë sesa nga retorika.

Procedura e drejtë shpesh njihet te ajo ndjenjë e thjeshtë, njeriu del pa u ulur sytë, shpesh edhe kur nuk ka fituar asgjë më shumë se një përgjigje të dhënë në kohë.

Në përmbyllje, dy matje e sintetizojnë kërkesën e kësaj kornize, matja strategjike e kursit dhe matja procedurale e dinjitetit.

E para matet me aleanca, kapacitete dhe ekonomi me vlerë të shtuar, si edhe me kulturë e arsim që prodhojnë qëndrueshmëri.

E dyta matet me standardin e shërbimit publik, me parashikueshmërinë e gjykimit dhe me respektin e kontratës.

Atëherë harta dhe bileta flasin me një gjuhë, dhe njeriu nuk lihet në skaj.

Arian Galdini

⸻

Bibliografia:

• Tocqueville, Alexis de - Democracy in America (1835–1840)

• North, Douglass C. - Institutions, Institutional Change and Economic Performance (1990)

• Ostrom, Elinor - Governing the Commons (1990)

• Acemoglu, Daron; Robinson, James A. - Why Nations Fail (2012)

• Frashëri, Sami - Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet (1899)

• Konica, Faik - Publicistikë (përzgjedhje)

• Merxhani, Branko - Shkrime mbi Neo-Shqiptarizmin (përzgjedhje)