Dëbimi i dytë: Çamëria dhe e drejta për të mos u fshirë!

Nga Arian Galdini

Krimi nuk mbaron gjithmonë kur një popull dëbohet nga toka.

Shpesh aty fillon krimi i dytë.

I pari bëhet me dhunë.

I dyti bëhet me heshtje.

I pari lë pas shtëpi të mbyllura, varre të largëta, prona pa zot të njohur, fshatra që mbeten si emra të ruajtur në gojën e të dëbuarve.

I dyti vjen më vonë, më ftohtë, më gjatë, kur dhimbja nuk hyn në arkiv, kur kujtesa nuk bëhet provë, kur prona nuk hyn në proces, kur varri nuk merr emër, kur shteti nuk e mban plagën si detyrim të vetin.

Një popull dëbohet nga toka kur nxirret prej saj.

Por dëbohet për herë të dytë kur i merret e drejta për të pasur dosje.

Kjo është fshirja e dytë.

Jo fshirja me armë.

Fshirja me mungesë dosjeje.

Bota njeh shumë mënyra për ta fshehur padrejtësinë pasi ajo ka ndodhur.

Mund ta quajë të shkuar.

Mund ta quajë çështje të ndjeshme.

Mund ta quajë pengesë për marrëdhëniet e mira.

Mund ta quajë temë që duhet lënë pas.

Mund ta mbulojë me kujdes diplomatik, me qetësi protokollare, me fjalor pajtimi, me heshtje që duket e pjekur vetëm sepse nuk bërtet.

Por heshtja nuk është gjithmonë paqe.

Ndonjëherë është forma më e gjatë e padrejtësisë.

Një i dëbuar mund të lejohet të kujtojë, por jo të kërkojë.

Një i vrarë mund të lejohet të vajtohet, por jo të numërohet.

Një pronë mund të lejohet të mbetet në këngë, por jo në gjykatë.

Një varr mund të mbetet në zemër, por jo në hartë.

Një popull mund të pranohet si kujtim, por jo si subjekt i së drejtës.

Kjo është mënyra si krimi plaket pa u gjykuar.

Kjo është mënyra si dhuna kthehet në administrim.

Këtë ligj shqiptarët e njohin me një emër, Çamëri.

Çamëria nuk është vetëm një plagë shqiptare.

Është prova shqiptare e një ligji njerëzor, një popull nuk duhet të fshihet nga e drejta pasi është dëbuar nga toka.

Në kujtesën shqiptare, 27 qershori është dita e genocidit çam.

Është dita kur kujtohen vrasja, dëbimi, shpronësimi, ikja e detyruar, humbja e shtëpive, e varreve, e pronave, e fëmijërisë, e rrugëve, e emrave dhe e një pjese të atdheut që nuk u zhduk nga shpirti shqiptar, por u la gjatë jashtë procesit të së drejtës.

Dikush mund të grindet me fjalën.

Mund ta quajë dëbim të dhunshëm.

Mund ta quajë spastrim etnik.

Mund ta quajë shpronësim.

Mund ta quajë ndëshkim kolektiv.

Por asnjë fjalor nuk e ndryshon thelbin, një popullsi shqiptare u shkul nga vendi i saj, humbi pronën, humbi kthimin, humbi varrin, humbi procesin dhe u detyrua të jetojë me një të vërtetë që politika shqiptare shpesh e ka përmendur, por shteti shqiptar rrallë e ka mbajtur si detyrë të plotë.

Çamëria nuk kërkon që bota të pranojë zemërimin tonë.

Kërkon që bota të mos mohojë të drejtën tonë.

Zemërimi mund të lodhet.

E drejta nuk plaket.

Këtu duhet të fillojë çdo doktrinë e ndershme për Çamërinë, jo te hakmarrja, jo te urrejtja, jo te flamuri i ngritur vetëm për përvjetor, por te e drejta për të mos u fshirë.

Të mos fshihesh nga toka.

Të mos fshihesh nga prona.

Të mos fshihesh nga varri.

Të mos fshihesh nga arkivi, shkolla, diplomacia, gjykata dhe ndërgjegjja e Evropës, vetëm sepse e vërteta jote prish qetësinë e një marrëdhënieje.

Paqja e vërtetë nuk kërkon fshirje.

Vetëm mohimi e kërkon.

Prandaj Çamëria nuk duhet ngritur si çështje kundër popullit grek.

Kjo do ta ulte.

Do ta ngushtonte.

Do t’ia dorëzonte kundërshtarit argumentin më të lehtë, ja, nacionalizëm, ja, urrejtje, ja, e shkuara që kërkon të prishë të ardhmen.

Jo.

Çamëria është çështje kundër mohimit.

Kundër shpronësimit pa proces.

Kundër varrit pa emër.

Kundër fqinjësisë që kërkon qetësi pa të vërtetë.

Kundër çdo Evrope që bëhet vetëm administratë dhe harron se është ngritur mbi idenë e dinjitetit njerëzor.

Ne nuk kërkojmë armiqësi me Greqinë.

Kërkojmë që miqësia të mos ndërtohet mbi mohimin.

Nuk i kërkohet Greqisë të gjunjëzohet.

I kërkohet të hyjë në dhomën ku e vërteta pret prej tetëdhjetë e dy vitesh.

Kjo nuk është poshtërim për Greqinë.

Është mundësi për një fqinjësi më të ndershme.

Sepse marrëdhëniet shqiptaro-greke nuk dobësohen nga e vërteta.

Dobësohen nga frika për ta thënë atë.

Pajtimi pa të vërtetë nuk është paqe.

Është shtyrje e padrejtësisë me fjalor diplomatik.

Nëse dy shtete thonë se duan paqe, atëherë paqja duhet të ketë guximin e dosjes.

Duhet të ketë arkiv.

Duhet të ketë emër.

Duhet të ketë pronë.

Duhet të ketë varr.

Duhet të ketë komision.

Duhet të ketë procedurë.

Duhet të ketë të drejtën e palës së dëbuar për të mos mbetur vetëm në kujtim.

Paqja që nuk e duron dokumentin nuk është paqe e pjekur.

Është frikë e veshur si maturi.

Këtu Çamëria bëhet çështje evropiane.

Jo sepse Evropa duhet të marrë anën e shqiptarëve kundër grekëve, por sepse Evropa duhet të marrë anën e parimit që e bën Evropë, dinjiteti njerëzor nuk vjetrohet, prona nuk bëhet e pastër vetëm sepse pronari u dëbua, varri nuk bëhet i huaj sepse i vdekuri i përkiste një populli tjetër, kujtesa nuk është provokim, procesi nuk është kërcënim.

Evropa nuk mund të quajë stabilitet atë që i kërkon viktimës të mos ketë dosje.

Nëse Evropa është vetëm procedurë, ajo nuk mjafton.

Nëse Evropa është edhe dinjitet, atëherë Çamëria ka vend në ndërgjegjen e saj.

Por Çamëria nuk është vetëm provë për Greqinë dhe Evropën.

Është provë për Shqipërinë.

Një shtet nuk matet nga aftësia për të ngritur flamurin mbi plagë, por nga aftësia për ta kthyer plagën në dosje.

Çamëria nuk ka nevojë për lot sezonal.

Ka nevojë për dosje shtetërore.

Kush e kujton Çamërinë në qershor dhe e harron në korrik, nuk e mbron.

Kush e ngre si flamur patriotizmi sipas nevojave elektorale dhe nuk i jep institucion, e zvogëlon.

Kush e quan plagë kombëtare, por nuk ndërton dosje, e lë plagën të plakë padrejtësinë.

Çështja Çame nuk zgjidhet duke e bërë slogan.

Zgjidhet duke e bërë shtet.

Loja elektorale kërkon zë.

Shteti ndërton provë.

Loja elektorale kërkon moment.

Shteti ndërton vijë.

Kush luan për vota kërkon flamur.

Shteti ndërton dosje.

Në shekullin e së drejtës, një popull pa dosje mbetet viktimë pa adresë.

Prandaj Dosja Kombëtare e Çamërisë duhet të jetë akt themelor i shtetit shqiptar.

Jo dosje propagande.

Jo dosje ceremonie.

Jo dosje për të ndezur fjalime.

Dosje shtetërore, emra të të vrarëve, familje të dëbuara, prona të humbura, fshatra, varre, dëshmi, akte, harta, fotografi, vendime, trashëgimi, dokumente diplomatike, çdo gjurmë që e nxjerr Çamërinë nga mjegulla e retorikës dhe e fut në dritën e provës.

Sepse dokumenti është mënyra si dhimbja hyn në botën e së drejtës.

Pa dokument, kujtesa mbetet e pambrojtur.

Pa dosje, viktima mbetet e thirrur vetëm për përvjetor.

Dosja Kombëtare.

Regjistri i familjeve, pronave dhe varreve.

Fondi Juridik.

Komisioni Historik ndërkombëtar.

Platforma dypalëshe Shqipëri–Greqi.

Pa këto, Çamëria mbetet përvjetor.

Me këto, bëhet proces.

Këto nuk janë akte lufte.

Janë mënyra si paqja fiton trup.

Çamëria duhet të hyjë në shkollën shqiptare dhe në diplomacinë shqiptare me të njëjtën disiplinë, jo si urrejtje, por si dinjitet, jo për të prishur marrëdhënie, por për të mos lejuar që marrëdhëniet të ndërtohen mbi fshirje.

Këtu shqiptaria matet me shtet.

Pyetja nuk është vetëm çfarë i ndodhi Çamërisë.

Pyetja është nëse Shqipëria do ta mbajë si përvjetor, apo do ta kthejë në dosje, ligj, diplomaci, gjykatë, shkollë, proces dhe shtet.

Çamëria nuk kërkon hakmarrje.

Kërkon shtet.

Sepse një popull mund të dëbohet nga toka.

Por kur shteti i vetë ia kthen dhimbjen në dosje, ai nuk dëbohet dot nga e drejta.

Arian Galdini