E drejta e vendit! Prona ka pronar. Vendi ka kujdestari.

Nga Arian Galdini

Një vend nuk humbet vetëm kur i merret toka.

Humbet edhe kur nuk njihet më natyra e tij.

Humbet kur bregu, mali, pylli dhe fshati nuk njihen më si vende me kujtesë, por si sipërfaqe që presin projekt.

Humbet kur banori bëhet zë lokal, prona pengesë, shteti zyrë lejesh dhe e ardhmja vetëm pamje projekti.

Shqipëria ka nevojë të zhvillohet.

Këtë duhet ta themi pa frikë.

Ka nevojë për kapital, turizëm, punë, ndërtime të mira, treg të hapur, shërbime më të mira dhe investitorë që nuk vijnë për ta përdorur vendin, por për të krijuar vlerë brenda tij.

Por zhvillimi nuk është i shenjtë sepse quhet zhvillim.

Provohet nga mënyra si prek njeriun, pronën, natyrën dhe të nesërmen.

Një projekt i madh nuk hyn në boshllëk.

Hyn në një vend.

Dhe vendi nuk është vetëm sipërfaqe.

Ka kujtesë, pronë, ujëra, rrugë, varre, gurë kufiri, pemë, familje, punë, emra, peizazh, heshtje të vjetra, histori të prishura, pritje të gjata dhe plagë që nuk i sheh dot pamja e projektit.

Pamja e projektit sheh sipërfaqe.

Banori mban kujtesë.

Një shtet që dëgjon vetëm pamjen e projektit humb gjuhën e tokës së vet.

Një burrë mund të kthehet te bregu ku dinte nga vinte era para shiut, ku uji hapte vetë rrugën pas dimrit, ku një gur i ulët i tregonte kufirin më saktë se një hartë.

Mund ta gjejë të njëjtën tokë, por jo më të njëjtin vend.

Atëherë humbja nuk është vetëm juridike.

Është më e vjetër, njeriu nuk njihet më nga hapësira që e kishte njohur.

Prandaj pyetja nuk është vetëm, a është kjo tokë private?

Pyetja është edhe, çfarë ndodh me vendin kur ajo tokë ndryshon natyrën e vetë?

Çfarë ndodh me rrugën, ujin, aksesin, peizazhin, mjedisin, komunitetin, kujtesën, qetësinë, të drejtën publike?

Çfarë ndodh me atë që nuk është e regjistruar si parcelë, por jeton si marrëdhënie mes njeriut dhe vendit?

Prona ka pronar.

Vendi ka kujdestari.

Prona është e drejtë mbi një pjesë.

Vendi është marrëdhënie me një tërësi.

Kur shteti sheh vetëm pjesën dhe harron tërësinë, ai mund ta respektojë dokumentin dhe prapë ta dëmtojë vendin.

Kjo nuk e dobëson pronën.

Përkundrazi, e nderon më shumë.

Prona private është themel i lirisë.

Pa të, njeriu bëhet i varur nga shteti, nga partia, nga zyra, nga i forti, nga mëshira e radhës.

Një shoqëri që nuk mbron pronën, nuk mbron njeriun.

Por prona nuk jeton jashtë ligjit, natyrës, mjedisit, fqinjësisë, rrugës, ujit dhe trashëgimisë publike.

Kur përdoret për të mbyllur pyetjen publike, nga themel lirie mund të kthehet në perde pushteti.

Kjo është arsyeja pse formula “është pronë private” nuk mjafton gjithmonë.

Mund të jetë e vërtetë dhe prapë të mos jetë e plotë.

Sepse një pronë mund të ketë pronar, por një peizazh nuk është kurrë vetëm i një njeriu.

Një breg mund të ketë parcela, por nuk është vetëm shumë parcelash.

Një pyll mund të ketë kufij administrativë, por nuk është vetëm hapësirë e gatshme për një vendim.

Një fshat mund të ketë tokë private, por nuk është vetëm hartë pronësie.

Është jetë e mbledhur në kohë.

Këtu nis e drejta e vendit.

Jo si term ligjor i mjaftueshëm për çdo rast.

Si ndërgjegje qytetërimi.

Ka një të drejtë të pronarit.

Ka një të drejtë të investitorit.

Ka një të drejtë të shtetit.

Por ka edhe një të drejtë të vendit, të mos shpërfytyrohet pa arsye, pa masë, pa dëgjim, pa verifikim, pa transparencë, pa kujdes ndaj asaj që nuk mund të rikrijohet më pasi prishet.

Ky është kufiri moral i zhvillimit.

Qytetërimi nuk është aftësia për të ndërtuar kudo.

Është aftësia për të ditur ku, si dhe me çfarë ndërgjegjeje nuk duhet të ndërtohet.

Zhvillimi nuk matet vetëm nga ajo që ngre.

Matet edhe nga ajo që ka urti të mos shkatërrojë.

Kjo nuk është gjuhë kundër tregut.

Është gjuha më e lartë e tregut të ndershëm. Tregu i lirë nuk është treg pa kufij.

Është treg ku kufiri moral është aq i qartë sa edhe kapitali më i madh e di se nuk mund ta blejë heshtjen e vendit.

Një ekonomi serioze nuk matet vetëm nga shuma e investimit, por nga cilësia e marrëdhënies që krijon me njeriun, pronën, mjedisin dhe ligjin.

Kapitali që hyn në treg është investim.

Kapitali që hyn me privilegj bëhet pushtet privat mbi besimin publik.

Këtu qëndron dallimi.

Nëse njëra palë hyn me qeverinë, me përshpejtim administrativ, me fjalën “strategjik”, me media, me avokatë, me lehtësi dhe me durimin e shtetit, ndërsa pala tjetër hyn me kujtesë, pronë të pasigurt, dokumente të vjetra, dyshim, varfëri, ankth dhe zë të dobët, kjo nuk është garë e lirë.

Është pabarazi e veshur me procedurë.

Në treg të lirë, palët nuk janë të barabarta sepse shteti mbyll sytë.

Janë të barabarta sepse shteti i hap sytë.

Shteti nuk është shërbim protokollar i të fortit.

Nuk është përkthyes i interesit privat në gjuhë publike.

Nuk është zyrë që e bën të kalueshme atë që qytetari nuk e kupton ende.

Shteti është kujdestar i rendit ku investitori, pronari, banori, mjedisi dhe publiku hyjnë përpara të njëjtit ligj.

Kur shteti harron këtë, ai nuk ndërmjetëson më.

I hap rrugë më të fortit.

Dhe kur shteti bëhet ndërmjetës i të fortit, qytetari nuk ka më shtet, ka vetëm një zyrë që i shpjegon pse duhet të pranojë atë që tashmë është vendosur.

Rreziku nuk është se Shqipëria ndërton.

Rreziku është se ajo po mëson ta trajtojë çdo bukuri si projekt të ardhshëm, çdo heshtje si truall të lirë, çdo komunitet si vonesë të përkohshme dhe çdo ligj si tekst që mund të redaktohet derisa t’i përshtatet interesit.

Në bregdet, vendi rrezikon të rrethohet.

Në Alpe, rrezikon të zbukurohet deri në shpërfytyrim.

Në të dyja rastet, humbja fillon kur vendi nuk pyetet më për natyrën e vet.

Zvërneci, Rrjolli, Manastiri, Sazani, Thethi dhe çdo vend ku Shqipëria hyn në gjuhën e projektit nuk janë njësoj.

Nuk kanë të njëjtat dokumente, të njëjtët aktorë, të njëjtat konflikte, të njëjtat pasoja.

Por secili prej tyre na vendos para së njëjtës pyetje, a kemi shtet që e drejton zhvillimin, apo zhvillim që e drejton shtetin?

Kjo është pyetja e vërtetë.

Sepse një qeveri mund të flasë për turizëm elitar dhe prapë të mos ketë vizion shteti.

Mund të flasë për investim strategjik dhe prapë të mos ketë kulturë të kufirit.

Mund të flasë për punësim dhe prapë ta trajtojë njeriun e vendit si figurë të vonuar.

Mund të flasë për modernizim dhe prapë të mos e dijë çfarë nuk duhet prekur pa arsye të drejtë.

Modernizimi pa masë nuk është qytetërim.

Është shpejtësi pa kujtesë.

Edi Rama e sheh shpesh territorin si skenë ku mund të vendoset pamja e ardhshme e pushtetit.

Resorti, fasada, investitori me emër, fotografia ndërkombëtare, fjalia për Shqipërinë e re turistike, të gjitha këto bëhen pjesë e një estetike qeverisjeje.

Por shtetari nuk e sheh vendin vetëm nga lart, si hartë investimi.

E sheh edhe nga toka, aty ku njeriu pyet nëse e nesërmja do ta njohë ende.

Një vend nuk qeveriset vetëm nga lart.

Qeveriset edhe nga afërsia me tokën.

Aty ku shihet shtegu, jo vetëm parcela.

Aty ku dëgjohet banori, jo vetëm konsulenti.

Aty ku pema nuk është pengesë vizuale, por pjesë e vendit.

Aty ku uji nuk është element dekorativ, por jetë.

Aty ku varri nuk është detaj sentimental, por kujtesë se një vend nuk nis ditën kur hyn projekti.

Banori nuk është vonesa e zhvillimit.

Është kujtesa që e ndalon zhvillimin të bëhet i verbër.

Ai nuk ka gjithmonë të drejtë vetëm pse është banor.

Edhe pretendimi i tij duhet provuar.

Edhe dokumenti i tij duhet verifikuar.

Edhe pronësia e tij duhet sqaruar.

Por një shtet i drejtë nuk e dëgjon banorin vetëm pasi vendimi ka marrë formë.

Nuk e lë të përplaset me makineri, me rrethim, me polici, me fjalën “strategjik”.

E thërret në fillim, sepse vendi nuk është vetëm objekt i vendimmarrjes.

Është vend ku njerëzit kanë jetuar përpara se të vinte dosja e investimit.

Një projekt i madh nuk duhet të hyjë në vend përpara se vendi të jetë dëgjuar.

Kjo nuk është veto e çdo individi ndaj çdo zhvillimi.

Kjo do ta mbyste vendin.

Por asnjë projekt i madh nuk mund të hyjë në një vend sikur vendi të ishte bosh.

Duhet të shihen prona, banori, mjedisi, rruga, uji, aksesi, trashëgimia, interesi publik dhe pasoja e pakthyeshme mbi natyrën e vendit.

Këto janë kushtet që e bëjnë investimin të denjë, sepse zhvillimi që nuk pranon masë nuk hyn si qytetërim, hyn si epërsi.

Investitori serioz nuk kërkon qytetar të heshtur.

Kërkon ligj të qartë.

Nuk kërkon vend të pambrojtur.

Kërkon shtet të besueshëm.

Nuk kërkon natyrë të dorëzuar.

Kërkon projekt që e nderon vendin ku hyn.

Nuk kërkon banor të përbuzur.

Kërkon marrëdhënie që nuk do t’i kthehet nesër si plagë.

Zhvillimi i drejtë nuk e poshtëron pronarin.

Nuk e hesht banorin.

Nuk e zbukuron shkeljen me pamje projekti.

Nuk e përdor natyrën si sfond.

Nuk i kërkon shtetit të bëhet noter i projektit.

Ai hyn ngadalë kur duhet të hyjë ngadalë.

Ndalet kur duhet të ndalet.

Ndryshon kur duhet të ndryshojë.

Jep llogari përpara se të kërkojë besim.

Pranon se vendi nuk është material i heshtur, por bashkëbisedues moral.

Kështu shmanget zgjedhja e rreme midis varfërisë dhe plaçkitjes elegante.

Shqipëria nuk duhet të zgjedhë midis bregdetit të braktisur dhe bregdetit të kapur.

Midis malit të harruar dhe malit të kthyer në dekor sezonal.

Midis pronës së pazhvilluar dhe pronës së përdorur si perde për interesin e fortë.

Midis investitorit që sjell para dhe qytetarit që kërkon dinjitet.

Një vend i lirë nuk zgjedh mes kapitalit dhe qytetarit, ndërton rend ku prona, tregu, shteti, banori dhe natyra nuk përdoren kundër njëri-tjetrit.

Ky është zhvillimi që i duhet Shqipërisë.

Shqipërisë i duhet zhvillim me masë, me dokument, me pronë të qartë dhe me shtet që nuk përkulet, zhvillim që e bën vendin më të pasur pa e bërë të huaj për veten.

Sepse Shqipëria ka nevojë të pasurohet.

Por pasuria që kërkon ta bëjë vendin të huaj për banorin, për pronarin, për kujtesën, për natyrën dhe për të nesërmen nuk është zhvillim.

Është shkëputje.

Një vend mund të pasurohet dhe prapë të humbasë veten.

Një shtet serioz nuk pyet vetëm sa vlen toka kur ndërtohet mbi të.

Pyet çfarë humbet vendi kur nuk njihet më nga ata që e kanë mbajtur.

Një shtet mund ta shesë një pamje si të ardhme.

Por e ardhmja nuk është pamje.

Është marrëdhënia që brezi tjetër do të ketë me vendin kur të pyesë nëse u bë më i pasur, apo vetëm më i largët nga vetja.

Zhvillimi i drejtë fillon aty ku Shqipëria pasurohet pa u bërë e huaj për ata që e kanë mbajtur.

Arian Galdini