Kur vota vjen vonë!

Nga Arian Galdini

Qytetari nuk shkon kurrë bosh te kutia e votimit.

Ai shkon me botën që i është hapur dhe me botën që i është mbyllur.

Shkon me zërat që i kanë mbërritur dhe me zërat që janë mbajtur larg tij.

Shkon me lajmin që është përsëritur derisa është dukur si fat, me frikën që ka hyrë në shtëpi pa trokitur, me emrat që i janë paraqitur si të vetmit seriozë, me alternativat që i janë bërë të vogla përpara se t’i gjykonte vetë.

Dora hedh një fletë, por para dorës ka qenë syri, veshi, buka, puna, telefoni, ekrani, lagjja, administrata, borxhi, shpresa, lodhja.

Prandaj vota mund të vijë vonë.

Jo vonë në kalendar. Vonë në liri.

Ka demokraci që nuk ia marrin qytetarit votën, ia vonojnë lirinë përpara se të mbërrijë te vota.

Ai lejohet të hyjë në qendrën e votimit, të marrë fletën, të shënojë emrin, të dalë në heshtje dhe të quhet i lirë.

Askush nuk ia ka ndalur dorën.

Askush nuk ia ka marrë fletën.

Askush nuk ka thyer kutinë para syve të tij.

Por më parë i është ngushtuar bota ku zgjedhja mund të lindte.

Një votë me horizont të varfëruar nuk është plotësisht e lirë.

Kjo është plaga më e hollë e demokracisë së filtruar.

Ajo nuk e prish gjithmonë formën.

Mban komisione, fushata, vëzhgues, debate, kuti, lista, shifra, deklarata dhe rezultate.

E lë qytetarin të votojë.

Por punon gjatë mbi atë që ndodh përpara votës, mbi dukshmërinë, mbi dëgjimin, mbi frikën, mbi lodhjen, mbi atë që duket e mundshme dhe atë që shpallet e kotë përpara se të provohet.

Kështu vota mbetet.

Liria vonohet.

Rojet e kësaj vonese rrallë duken si roje. Njëherë janë para që nuk shihet plotësisht. Njëherë ekran që vendos kush ekziston. Njëherë administratë që lëviz me butësi për të fortin.

Njëherë punë që mund të rrezikohet. Njëherë borxh që duhet kthyer.

Njëherë sondazh që nuk mat vetëm gjendjen, por ndërton dorëzimin.

Njëherë ligj i njëjtë për të gjithë, i vendosur mbi një fushë ku askush nuk ka ardhur nga e njëjta liri.

Njëherë emër i vjetër që quhet serioz vetëm sepse ka qenë i dukshëm më gjatë.

Këto roje nuk thonë, mos voto.

Thonë, voto, pasi të kemi mësuar se kush ia vlen të shihet.

Kështu pabarazia nuk duket si ndalim.

Duket si procedurë.

Qytetari mund të hyjë i lirë në kuti dhe prapë të mos ketë mbërritur i plotë atje.

Sepse liria e votës nuk është vetëm mungesa e dhunës mbi dorën.

Është edhe hapësira e mendjes përpara dorës.

Është mundësia për të dëgjuar atë që nuk është i fortë ende.

Është e drejta për të mos marrë si fat atë që dikush tjetër e ka përsëritur si të vetmen rrugë.

Është mundësia që e reja të shihet përpara se të gjykohet, jo të gjykohet si e padukshme përpara se të shihet.

Nëse rruga deri te kutia ka qenë e padrejtë, kutia nuk e shlyen padrejtësinë e rrugës.

Një rregull mund të jetë i pastër në letër dhe i padrejtë në efekt.

Kjo është një nga të vërtetat që formalizmi nuk e duron.

Shteti i papjekur e do rregullin si mburojë. Shteti i pjekur e pyet rregullin për pasojën që prodhon.

I pari thotë, të gjithë janë njësoj para formulës.

I dyti pyet, a kanë ardhur të gjithë te formula nga e njëjta liri?

Kur fusha nuk është e barabartë, një prag i lartë mund të bëhet përkthim ligjor i pabarazisë ekzistuese.

Nuk mat vetëm mbështetjen.

Mat edhe sa shpesh është lejuar dikush të shihet para se të kërkojë mbështetje.

Mat sa para, sa ekran, sa administratë, sa rrjet, sa frikë, sa heshtje dhe sa emër i vjetër kanë punuar përpara ditës së votimit.

Pastaj ligji u thotë të gjithëve, kaloni të njëjtin prag.

Kjo nuk është gjithmonë drejtësi. Ndonjëherë është mënyra elegante si pabarazia bëhet rregull.

Nuk ka nevojë të jesh kundër rregullave për ta parë këtë.

Përkundrazi, vetëm ai që i merr rregullat seriozisht duhet të shqetësohet kur ato bëhen strehë për të fortët.

Një demokraci pa rregulla kthehet në zhurmë.

Një demokraci ku rregullat nuk shohin pabarazinë kthehet në pronë.

Rregulli i mirë mbron qytetarin nga blerja, frika, presioni, paraja e errët, administrata e përdorur, media e kapur dhe mashtrimi.

Rregulli i keq i jep të fortit pamjen e ligjit dhe i thotë të riut, prit jashtë derisa të bëhesh i madh pa pasur mundësi të dukesh.

Kjo është vrasja më e heshtur e së resë politike, t’i kërkosh të jetë e madhe përpara se ta lejosh të njihet.

Demokracia nuk është vetëm e drejta e qytetarit për të zgjedhur mes atyre që mbërritën deri te ai.

Është edhe e drejta që alternativat të kenë mundësi të mbërrijnë.

Nëse qytetari sheh vetëm atë që sistemi ia lejon të shohë, vota e tij mbetet formalisht e lirë, por politikisht e varfëruar.

Ai mund të hyjë në kuti si votues, por ende të mos ketë hyrë në Republikë si njeri që ka pasur mundësi të plotë të zgjedhë.

Vota pa dëgjim të lirë është më e dobët se liria që pretendon.

Kjo nuk është plagë e një vendi të vetëm.

Është rrezik i çdo demokracie që mëson të ruajë pamjen dhe të lodhë substancën.

Sa më të sofistikuara bëhen procedurat, aq më i hollë mund të bëhet kontrolli.

Nuk ka gjithmonë nevojë për ndalim të hapur.

Mjafton të varfërohet horizonti.

Mjafton të përsëritet e mundshmja si e vetmja gjë serioze.

Mjafton të lihet jashtë dëgjimit ajo që ende nuk ka fuqi.

Mjafton që qytetari të mbërrijë te kutia me bindjen se po zgjedh, ndërsa bota e zgjedhjes i është zvogëluar më parë.

Këtu fillon detyra e çdo shteti që dëshiron të quhet europian në shpirt, jo vetëm në dokument.

Europa nuk vjen për të zbukuruar pushtetin.

Vjen për ta kufizuar atë.

Nuk është medalje për qeverinë, as municion për opozitën.

Është kontratë e qytetarit me një standard më të lartë shteti.

Nëse nuk zbret te qytetari, mbetet marrëveshje mes institucioneve.

Ende nuk bëhet jetë Republike.

Për Shqipërinë, kjo pyetje vjen në një çast të rëndësishëm.

Çdo hap drejt Bashkimit Europian është lajm i mirë.

Çdo derë që hapet nga jashtë duhet përshëndetur.

Por njohja që vjen nga jashtë nuk e shëron vetvetiu mbylljen që ruhet brenda.

IBAR-i mund të matë shtetin para Europës.

Reforma Zgjedhore mat Republikën para qytetarit.

Nëse e para ecën dhe e dyta mbetet e mbyllur, integrimi bëhet i cunguar.

Një vend mund të afrohet me Brukselin në dokumente dhe të mbetet larg qytetarit në jetën e vet politike.

Mund të marrë vlerësim nga jashtë dhe prapë të ruajë një rrugë të brendshme ku paraja, media, administrata, emri i vjetër dhe pragu punojnë së bashku për ta bërë të renë të duket e vonuar përpara se të matet.

Këtu qëndron kuptimi i vërtetë i reformës zgjedhore.

Ajo nuk duhet të jetë pazari i radhës mbi një fushë të pabarabartë.

Nuk duhet të jetë gjuhë moderne mbi mekanizëm të vjetër.

Nuk duhet të jetë mënyra si hapen disa dritare dhe mbyllet porta kryesore.

Reforma e vërtetë nuk matet vetëm nga forma e listave, teknika e mandateve apo formula e koalicionit.

Matet nga një pyetje më e thjeshtë dhe më e pamëshirshme, a do të ketë qytetari më shumë liri reale për të dëgjuar, për të krahasuar, për të zgjedhur dhe për të krijuar përfaqësim të ri?

Listat e hapura mund të jenë të mira kur zgjerojnë lirinë brenda garës.

Por nuk mjaftojnë nëse vetë hyrja në garë është e filtruar.

Nuk mjafton t’i japësh qytetarit më shumë zgjedhje brenda një liste, nëse para listës ia ke ngushtuar hartën e alternativave politike.

Nuk mjafton të hapësh korridorin brenda ndërtesës, kur shumë zëra nuk lejohen të hyjnë në ndërtesë.

Nuk mjafton të hapen listat, nëse mbyllet rruga deri te kutia.

Kjo nuk është thirrje për privilegj.

Nuk është kërkesë për strehë.

Nuk është ankesë e së resë që nuk duron dot provën.

Një forcë e re duhet të provojë veten para qytetarit.

Duhet të pranojë humbjen, nëse qytetari nuk e do.

Por nuk duhet të digjet përpara se qytetari ta dëgjojë.

Nuk duhet të matet pas një gare ku nuk ka pasur të njëjtën mundësi të hyjë në ndërgjegjen publike.

Një forcë e re nuk duhet të kërkojë strehë.

Duhet të kërkojë fushë.

Kjo fjali nuk vlen vetëm për partitë.

Vlen për qytetarin.

Vlen për çdo ide që nuk ka ende pushtet. Vlen për çdo njeri që nuk pranon të jetë vetëm shikues i rregullave të bëra për të tjerët.

Vlen për çdo shoqëri që nuk do të vdesë nga përsëritja e të njëjtëve emra, të njëjtave studio, të njëjtave marrëveshje, të njëjtave frikëra dhe të njëjtave lojëra ku hyrja kontrollohet përpara se gara të shpallet e lirë.

Demokracia nuk dëmtohet vetëm kur vota preket.

Dëmtohet edhe kur dëgjimi kufizohet.

Kjo është porta e brendshme e Europës.

Drejtësia duhet të hyjë te pushteti.

Paraja politike duhet të hyjë në dritë.

Administrata duhet të hyjë në paanshmëri. Media duhet të hyjë në përgjegjësi publike. Zëri i ri duhet të hyjë në dëgjim.

Qytetari duhet të hyjë në garë përpara se të hyjë në kuti.

Pa këto, një vend mund të ecë drejt Europës dhe të mbetet i mbyllur në mënyrën si prodhon pushtet.

Mund të fitojë fjalë të mira nga jashtë dhe të ruajë heshtje të vjetra brenda.

Mund të hapë kapituj dhe të mbyllë mundësi.

Mund të përparojë në procedurë dhe të mos përparojë mjaftueshëm në liri.

Nuk ka Europë të vërtetë mbi një demokraci të filtruar.

Prandaj një moment europian nuk duhet humbur as në festë, as në cinizëm.

Festimi pa kërkesë e kthen Europën në dekor.

Cinizmi pa dashuri për vendin e kthen Europën në armë të brendshme.

Shqipërisë i duhet një qëndrim më i pjekur, ta përshëndesë çdo derë që hapet dhe të kërkojë, me të njëjtin seriozitet, që rruga deri te kutia të mos ruhet nga të njëjtat fuqi.

Para se Shqipëria të integrohet plotësisht në Europë, qytetari duhet të integrohet plotësisht në Republikën e vetë.

Kjo është prova më e vështirë, sepse nuk mbyllet me konferencë.

Nuk zgjidhet me fotografi.

Nuk pranohet me deklaratë.

Duhet bërë në ligj, në media, në financim, në administratë, në zgjedhje, në drejtësi, në mënyrën si një zë i ri trajtohet para se të jetë i fortë.

Një vend europian nuk mbron të fortin nga qytetari.

Nuk e shpall stabilitet mbylljen.

Nuk e quan rrezik hyrjen e së resë.

Nuk e trajton fushën si pronë të atyre që kanë luajtur gjithmonë aty.

Nuk e lë qytetarin të vijë në fund, vetëm për të numëruar një garë që nuk ka qenë e tij.

Një vend europian e hap rrugën deri te kutia, sepse nuk ka frikë nga zgjedhja.

Në fund, pyetja nuk është vetëm për Brukselin, as vetëm për Tiranën, as vetëm për një kod zgjedhor.

Është pyetje për karakterin e Republikës.

A do të jetë ajo një vend ku qytetari lejohet të votojë pasi horizonti i tij është ngushtuar?

Apo një vend që e kupton se çdo hap drejt Europës e detyron ta çlirojë rrugën që e çon qytetarin te zgjedhja?

Një derë e hapur nga jashtë është lajm i mirë.

Por një vend bëhet i lirë kur qytetari mbërrin te vota me një horizont që askush nuk ia ka ngushtuar më parë.

Arian Galdini