Neoshqiptarizmi si kohezion i verifikueshëm!

(“Rikthim në Vlera” si metodë qeverisjeje dhe bashkimi kombëtar si disiplinë bashkëpunimi.)

Nga Arian Galdini

Në fund të një korridori institucioni, aty ku dritat janë gjithmonë pak më të ftohta se jashtë, rri një sportel dhe rri një radhë.

Njëri qytetar shikon orën, tjetri shikon dosjen, të dy, në të vërtetë, shikojnë të njëjtën gjë, nëse rregulli është i njëjtë për të gjithë, apo nëse rregulli ndryshon sipas fytyrës, emrit, ndërmjetësit.

Në një vend që ka kaluar periudha të gjata mbijetese dhe një tranzicion ku barazia procedurale shpesh nuk është dukur e njëjtë për këdo, fjala “kohezion” e humb shpejt kuptimin nëse mbetet zbukurim sociologjik.

Ajo fiton peshë kur kthehet në përvojë të prekshme, kur njerëzit ndiejnë se respektohen në procedurë, kur mund të ndërtojnë jetën pa u detyruar të gjejnë rrugë anash, kur shpresa nuk kursehet nga frika se gjithçka varet nga rasti.

Platforma “Rikthim në Vlera” e LRE-së, e lexuar në këtë dritë, nuk rri si regjistër premtimesh, ajo synon të lidhë bërthamën morale me disiplinën institucionale, duke pranuar se kthesa institucionale bëhet reale vetëm kur vlera kthehet në standard dhe standardi kthehet në zakon publik.

Pikërisht këtu Neoshqiptarizmi merr kuptim si rend qeverisës, një ide që mban të bashkuara dy kërkesa, bashkimin kombëtar dhe kohezionin social.

Bashkimi kombëtar mbetet ceremonial nëse nuk shndërrohet në bashkëpunim të qëndrueshëm, kohezioni social, po ashtu, mbetet fjalë nëse nuk mbështetet te drejtësia e përditshme që shihet, kuptohet dhe parashikohet.

Kjo disiplinë bashkëpunimi, që të mos mbetet frazë, ndihet zakonisht në dy kanale të thjeshta, njëri mban gjuhën dhe kulturën, tjetri mban dijen, profesionin dhe investimin.

Dy kanale, sepse njëri ruan dhe përhap standardin kulturor, ndërsa tjetri e kthen kapitalin njerëzor në zhvillim të prekshëm. Të dy bashkë e bëjnë përkatësinë të dobishme, jo vetëm emocionale.

Kjo kohë, e thurur nga ekonomia, teknologjia, siguria dhe kultura publike, e ka një tipar që e prek çdo shoqëri: pasojat e vendimeve shfaqen më shpejt se arsyetimet.

Krizat lidhen, përzihen, zgjaten, dhe edhe hapësirat që dikur dukeshin të ngrira futen në llogari të interesit.

Stabiliteti nuk lexohet më si qetësi e fituar një herë, ai i ngjan një aftësie që ushqehet përditë, aftësisë për të mos rrëshqitur nga një valë te tjetra dhe për të mos e humbur masën kur era ndërron drejtim.

Pasiguria e zgjatur përkthehet në kursim shprese, ndërsa kursimi i shpresës, me kohë, kthehet në mosbesim.

Edhe mjedisi informativ e shton këtë ngarkesë, kur dezinformimi ecën më shpejt se verifikimi, numrat bazë të jetës publike nisin të trajtohen si supozim, dhe fjala publike humb peshën e saj si orientim.

Kur pasojat vijnë shpejt, vonesa e procedurës bëhet edhe më e dhimbshme, sepse e kthen pritjen në poshtërim dhe e kthen shërbimin në fat.

Në këtë terren, Neoshqiptarizmi nuk mund të shfaqet si uniformë identitare.

Ai shfaqet si metodë qeverisjeje që lidh identitetin publik, shtetin shërbyes, ekonominë e dinjitetit dhe sigurinë strategjike në një kurs të qëndrueshëm.

Kufijtë janë të domosdoshëm, sepse pa kufij ideja karikaturohet, izolimi e varfëron nga brenda, imitacioni e varfëron nga vetvetja.

Prandaj kërkohet një kurs i veti ku tradita mbetet bërthamë morali, ndërsa moderniteti lexohet si disiplinë institucioni.

Këtu hyn termi “subjektivitet kombëtar”, i cili, nëse thuhet pa kujdes, lehtë ngatërrohet me vetëmburrje.

Në thelb, subjektiviteti është parashikueshmëri e kursit, aftësia për të ruajtur drejtimin pa u bërë as mbyllje, as kopje, aftësia për të bërë zgjedhje të veta brenda aleancave dhe tregjeve, aftësia për të mos e shitur dinjitetin e qytetarit për lehtësi të përkohshme.

Kur ky term vendoset me kufij, ai qartëson, ruajtje kursi pa izolim dhe pa hollim në imitacion.

Tradita mendimore shqiptare e bën këtë kërkesë më të lexueshme.

Kris Maloki, kur e vendoste nderin dhe besën si mekanizma mbijetese morale, të shtyn të pyesësh se çfarë ndodh kur nderi përdoret si dekor, jo si përgjegjësi, përgjigjja kërkon që nderi të shfaqet si besueshmëri e rregullit, jo si fjalë e lartë.

Branko Merxhani, kur e pa shqiptarizmin si projekt modernizimi të rrënjosur, e vendos dilemën te raporti rrënjë - përparim, rrënja ruhet, por nuk mbyll frymën, përndryshe moderniteti mbetet huazim.

Ukshin Hoti, kur e shtyu pyetjen drejt vetëkuptimit politik, e ekspozon rrezikun e një identiteti që rri në ndjenjë, por nuk bëhet kapacitet, ndaj përkatësia kërkon të përkthehet në qëllim të matshëm.

Arben Xhaferi, kur e vendosi dinjitetin si themel të politikës shqiptare në Ballkan, e bën të qartë se dinjiteti pa procedurë mbetet ndjenjë e brishtë, ndaj rregulli duhet të jetë i tillë që qytetari të mos kthehet në mjet ndërmjetësimi.

Në këtë horizont, “Rikthim në Vlera” fiton seriozitet kur pranon se kohezioni nuk mbahet vetëm me vlerë të shpallur, por me standarde të verifikueshme dhe me mekanizma që e mbajnë rregullin të gjallë.

Përvoja e përditshme i jep kësaj doktrine tri shenja të qarta, koha e qytetarit, merita e verifikueshme dhe besimi institucional, ndërsa mbajtësja e këtyre shenjave është po aq e qartë, një kod etik i zbatueshëm, transparencë e qëndrueshme e rezultateve dhe një ritëm raportimi publik që nuk lejon që fjala të shkëputet nga faktet.

Te sporteli, koha e qytetarit është shenja e parë.

Sa herë që koha e shërbimit është e matshme dhe standardet janë të njëjta, procedura bëhet e parashikueshme dhe favori nis të humbë funksion.

Në të njëjtin vend, kodi etik i shërbimit publik nuk rri si poster, por si standard kohe, si rrugë ankese, si përgjegjësi e qartë.

Kur kodi mbetet dekor dhe ankesa nuk prodhon pasojë, dekorimi i vlerës fillon pikërisht aty, në vendin ku duhej të fillonte besimi.

Nëse këtij sendi të vogël, afatit të respektuar, i shtohet edhe një kulturë bashkëjetese, siç e ka njohur Shqipëria në harmoninë ndërfetare, kohezioni fiton një bazë të rrallë, njerëzit mësohen të bashkëjetojnë pa e kthyer ndryshimin në armiqësi, dhe ky zakon, kur përkthehet në rregull, bëhet mbrojtje e shoqërisë.

Pastaj rregulli del nga korridori i sportelit dhe kalon te një letër e thjeshtë, shpallja e konkursit.

Një i ri e lexon, sheh kriteret, shikon afatin, dhe kupton shpejt nëse gara është e hapur apo e vendosur diku tjetër.

Kur procedurat janë të hapura, kriteret janë të shpallura dhe rezultatet janë të verifikueshme, merita pushon së qeni slogan dhe kthehet në fakt.

Transparenca e rezultateve dhe monitorimi i rregullt e bëjnë përjashtimin më të vështirë, sepse e bëjnë të dukshëm, dhe aty ku dukshmëria lidhet me pasojë, meritokracia del nga letër e hyn në praktikë.

Këtu vlera e punës lidhet me rendin e provës, pa patos dhe pa nevojë për fjalë të mëdha.

Më tej, shfaqet besimi institucional, si përmbledhje e përvojave të përsëritura.

Kur besimi matet rregullisht, jo për t’u dukur mirë në letër, por për të parë ku thyhet rregulli dhe pse, politika fiton një pasqyrë të fortë të gjendjes së rendit publik.

Auditimi publik i standardeve dhe raporti vjetor i progresit, i lexueshëm dhe i përqendruar te premtimi, rezultati dhe dështimi, e kthejnë raportimin nga episod në ritëm, dhe kur raportimi bëhet ritëm, doktrina fiton truall.

Neoshqiptarizmi rrezikon dekorim vlerash, konfiskim, ose izolim kulturor, nëse reduktohet në retorikë.

Dekorimi ndodh kur vlera shndërrohet në ceremonial.

Konfiskimi ndodh kur doktrina sillet si pronë force.

Izolimi ndodh kur identiteti kthehet në refuzim të modernitetit.

Këto rreziqe neutralizohen jo me fjalë të bukura, por me rregull zbatimi, standard i qartë, ritëm raportimi dhe pasojë e kuptueshme.

Qytetari merr përgjigje për ankesën, afati mbahet, dhe shkelja nuk zhduket në heshtje.

Në këtë pikë, “e djathta humane” apo “konservatorizmi human” fiton kuptim vetëm kur lexohet si etikë qeverisjeje.

Ai respekton traditën sepse e kupton familjen dhe normën morale si kapital shoqëror, ai mban njeriun në qendër sepse e lidh lirinë me përgjegjësinë, ai qëndron larg autoritarizmit sepse e sheh ligjin si kufi të pushtetit, ai qëndron larg përjashtimit sepse e sheh dinjitetin procedural si themel bashkëjetese.

Meritokracia, brenda kësaj etike, është drejtësi e përditshme, sepse e bën qëndrimin zgjedhje të arsyeshme dhe e dobëson logjikën e ikjes.

Mbetet dimensioni kombëtar, i cili te shqiptarët nuk mbyllet te kufijtë e një shteti.

Neoshqiptarizmi, si projekt përbashkues, e sheh solidaritetin kombëtar si mekanizëm bashkëpunimi, dhe dy struktura të thjeshta mund të japin një nisje të vërtetueshme.

Një Këshill Bashkëpunimi Arsimor e Kulturor ndërshqiptar, që harmonizon programe, nxit shkëmbime dhe e ruan gjuhën si standard cilësie, e kthen identitetin nga flamur në disiplinë kulture.

Një Rrjet Diaspore Profesionale, që e kthen diasporën nga emocioni i largësisë në kapital zhvillimi përmes projekteve të matshme dhe partneriteteve të hapura, e kthen bashkimin nga fjalë në punë.

Në përmbyllje, “Rikthim në Vlera” dhe Neoshqiptarizmi kuptohen si përpjekje për ta bërë kohezionin të verifikueshëm dhe bashkimin kombëtar të zbatueshëm.

Kjo shihet në një pasojë të qetë, qytetari merr përgjigje në kohë dhe pa ndërmjetës, kontrata zbatohet pa u kthyer në favor, shkolla ngre një hap cilësie që matet dhe përsëritet.

Kur këto bëhen të zakonshme, kohezioni e humb mjegullën e vet dhe kthehet në mënyrë jetese, dhe bashkimi kombëtar, në vend që të mbetet ideal i largët, merr formë si rend bashkëpunimi ku shqiptari, kudo që jeton, e gjen të njëjtin standard respektimi në gjuhë, në arsim dhe në shërbim.

Arian Galdini

……..

Bibliografia:

• Kris Maloki - përzgjedhje shkrimesh publicistike (etikë, nder, besë)

• Branko Merxhani - përzgjedhje shkrimesh (shqiptarizëm, modernitet i rrënjosur)

• Ukshin Hoti - përzgjedhje shkrimesh (vetëkuptim politik, dinjitet)

• Arben Xhaferi - përzgjedhje ese/intervistash (dinjitet procedural, politikë shqiptare)

• Robert D. Putnam - Bowling Alone

• Douglass C. North - Institutions, Institutional Change and Economic Performance

• Elinor Ostrom - Governing the Commons

• Daron Acemoglu & James A. Robinson - Why Nations Fail