Republika kërkon dosjen!

Nga Arian Galdini

Në Zvërnec nuk duhet të fitojë as propaganda kundër investitorit, as propaganda e investitorit.

Duhet të fitojë dosja.

Kjo është fjalia që i mungon debatit, sepse çështja nuk mund të mbyllet me një akuzë të madhe që nuk nxjerr ende dokumentet e plota, por nuk mund të mbyllet as me një fjali të ftohtë se gjithçka është pronë private.

Njëra rrugë rrezikon ta kthejë dyshimin në verdikt para prove.

Tjetra rrezikon ta kthejë pronën në perde për të mos parë historinë e saj.

Në mes të këtyre dy rreziqeve qëndron Republika, dhe Republika nuk gjykon as me thashethem, as me qetësim propagandistik. Republika kërkon dosjen.

Dosja nuk është letër.

Është mënyra si shteti pranon se e vërteta nuk është pronë e pushtetit.

Kjo nuk është ftesë për gjyq popullor.

Është refuzim i tij.

Askush nuk duhet shpallur fajtor pa provë, por askush nuk duhet lejuar të kërkojë heshtje publike vetëm sepse ka në dorë një fjalë juridike që tingëllon mbyllëse: private.

Në Shqipëri, sidomos në bregdet, “private” shpesh është pyetja e parë, si u bë private, nga kush, prej kur, mbi cilën histori pronësie, pas cilit vendim, pas cilit ndryshim statusi, pas cilit zinxhir kalimi dhe pas cilit rregull të ndryshuar nga shteti?

Këto pyetje nuk e sulmojnë pronën private. Ato e nderojnë.

Prona private është një nga themelet e lirisë.

Pa të, njeriu mbetet i varur nga shteti, nga partia, nga turma, nga zyra dhe nga më i forti i radhës.

Një vend që nuk mbron pronën, nuk mbron njeriun.

Por pikërisht sepse prona private është themel lirie, ajo nuk mund të përdoret si alibi për ta mbyllur historinë që e solli deri aty.

Prona private është e shenjtë kur e drejta e saj është e pastër.

Kur historia e saj është në errësirë, fjala “private” nuk e shenjtëron; e thërret në provë.

Këtu duhet të ndahemi nga dy tundime të rrezikshme.

Akuza për krim nuk bëhet e vërtetë vetëm sepse tingëllon e mundshme në një vend të korruptuar, bëhet e vërtetë vetëm kur provohet.

Nëse ka pretendime për tjetërsim pronash, për emra të errët, për takime jashtë vendit, për ndërmjetës, për kompani të fshehura dhe për lidhje që e rëndojnë historinë e pronës, ato nuk duhen hedhur poshtë si thashetheme të bezdisshme, por as nuk duhen kthyer menjëherë në verdikt publik pa hartë, pa numra pasurie, pa vendime, pa zinxhir kalimi, pa dokumente dhe pa përgjegjësi institucionale.

Tundimi tjetër është ta përdorësh kadastrën si strehë për ta mbyllur Republikën.

Një hartë pronësie mund të sqarojë titullin, por nuk mund të fshijë pyetjen mbi zonën e mbrojtur, mbi ligjin e ndryshuar, mbi lejen e pazbardhur, mbi forcën private dhe mbi qytetarin që u la në fund.

Në një vend ku historia e pronës është e plagosur dhe bregdeti ka qenë shpesh vendi më i lakmuar i pushtetit dhe parasë, barra e transparencës bie, së pari, mbi shtetin.

Nëse çështja është kadastrale, harta duhet të jetë publike.

Nëse është pronë e pastër, zinxhiri duhet të jetë i hapur.

Nëse është investim i audituar, kujdesi privat i investitorit nuk mund të zëvendësojë besimin publik.

Nëse banorët gabojnë, tregojani me dokument.

Nëse kanë të drejtë, ndalni projektin.

Nëse pretendimet për krim janë të rreme, rrëzojini me prova.

Nëse janë të vërteta, hetojini pa frikë.

Në Zvërnec, e vërteta nuk duhet të varet as nga akuza që nxiton, as nga pronësia që fshihet pas vetes.

Ajo duhet të dalë nga dosja.

Dhe dosja nuk është një fjalë e ftohtë administrative.

Dosja është mënyra si një Republikë i thotë qytetarit se e vërteta nuk është pronë e qeverisë, e kompanisë, e investitorit, e aktivistit, e medias apo e opozitës.

E vërteta është detyrim publik.

Në rastin e Zvërnecit, dosja duhet të hapet nga fillimi, jo nga gardhi, jo nga protesta, jo nga videoja dhe jo nga fjalia e fundit e qeverisë.

Nga fillimi do të thotë: prona, statusi i zonës, ndryshimi i mbrojtjes, lejet, vlerësimi mjedisor, përfituesit fundorë, zinxhiri i kapitalit, lidhja e projektit me vendimet shtetërore, roli i sigurisë private dhe përgjegjësia e çdo institucioni që hyri vonë në një histori ku duhej të kishte qenë i pari.

Edi Rama nuk ka nevojë të jetë pronar i projektit që të mbajë përgjegjësi për të.

Mjafton që qeverisja e tij të ketë ndërtuar rrugën ligjore, administrative dhe politike që e bën projektin të hyjë më shpejt se e vërteta.

Kjo është akuza e rëndë.

Rama ka pushtetin për të ndryshuar rregulla, për të zbutur kufij, për të hapur leje, për të mbrojtur modelin, për të thënë “private” kur publiku kërkon të dijë më shumë.

Ai nuk mund të fshihet pas pronës private në një histori ku shteti ka qenë pjesë e arkitekturës së mundësimit.

Problemi i Ramës nuk është vetëm se mbron një projekt.

Problemi është se kërkon ta bëjë fjalën “private” të punojë si mbyllje politike aty ku ajo duhet të ishte hapje hetimore.

Ky është instinkti më i rrezikshëm i pushtetit të tij, ta quajë sqarim atë që në fakt është shmangie nga prova.

Në këtë model, shteti nuk fal gjithmonë tokën.

Ndonjëherë fal rregullin.

Dhe kur shteti fal rregullin, toka e humb mbrojtjen përpara se qytetari ta kuptojë se çfarë ka ndodhur.

Kjo është arsyeja pse ndryshimi i statusit të zonës, ligji për zonat e mbrojtura, lejet e zhvillimit, mungesa e zbardhjes së plotë, zinxhiri i kompanive, përfituesit fundorë dhe debati mbi ndikimin mjedisor nuk janë hollësi teknike.

Janë pjesë të së njëjtës pyetje, si hyri projekti në vend përpara se vendi të shihte të vërtetën?

Një zonë e mbrojtur nuk është rezervë trualli për ëndrrën turistike të qeverisë.

Është kufi publik ndaj oreksit privat.

Aty ku shteti e ndryshon këtë kufi, duhet të japë shpjegim më të madh, jo më të vogël.

Aty ku ligji hap rrugë për ndërhyrje në hapësira të ndjeshme, shteti duhet të jetë më i kujdesshëm, jo më i paduruar.

Aty ku bregdeti, laguna, pylli, rruga, uji, aksesi dhe kujtesa e vendit hyjnë në gjuhën e projektit, qeveria nuk mund të përgjigjet vetëm me pronësi private.

Kapitali i huaj nuk është problem.

Kapitali i paqartë mbi territor të ndjeshëm është problem i Republikës.

Nuk ka rëndësi nëse përfituesi është shqiptar, amerikan, arab, europian apo i çfarëdo kombësie tjetër.

Kombësia nuk është boshti.

Boshti është drita.

Një kapital i ndershëm hyn në një Republikë të kthjellët, jo në një terren ku qytetari sheh gardhin, dëgjon premtimin, por nuk sheh ende hartën e plotë.

Nëse investimi është serioz, ai nuk ka frikë nga dosja.

Nëse kapitali është i pastër, nuk ka frikë nga përfituesi fundor.

Nëse prona është e drejtë, nuk ka frikë nga zinxhiri.

Nëse mjedisi nuk rrezikohet, nuk ka frikë nga vlerësimi.

Nëse shteti nuk ka ndërtuar privilegj, nuk ka frikë nga pyetja.

Në të kundërt, nuk është qytetari problemi.

Problem bëhet frika nga prova.

Kjo vlen edhe për narrativat që po përplasen.

Ata që flasin për krim duhet të sjellin dokumente.

Ata që flasin për pronë private duhet të hapin historinë e pronës.

Ata që akuzojnë mediat duhet të rrëzojnë faktet me fakte.

Ata që mbrojnë investitorin duhet të pranojnë se due diligence privat nuk është zëvendësim i transparencës publike.

Ata që mbrojnë qeverinë duhet të shpjegojnë pse dokumenti vjen vonë, pse qytetari sheh gardhin herët dhe pse shteti e kërkon besimin përpara se të hapë dosjen.

Në një çështje si Zvërneci, askush nuk duhet të fitojë me mjegull, as qeveria, as investitori, as banori, as aktivisti, as media.

Nëse banori ka të drejtë, duhet ta provojë me dokument.

Nëse nuk ka, duhet t’i thuhet me hartë, jo me përbuzje.

Nëse media ka gabuar, duhet korrigjuar me fakte.

Nëse media ka nxjerrë fakte, nuk rrëzohet duke i sulmuar financuesit.

Nëse qeveria është në të drejtë, duhet ta tregojë me dosje, jo me fjali.

Republika nuk gjykon me përshtypje.

Por as nuk hesht përpara dokumenteve të fshehura.

Kjo është pika ku çështja e pronës takohet me çështjen e forcës.

Kur qytetari kërkon të shohë dosjen dhe përballet me siguri private, spraj, raportim të gabuar, korrigjim të mëvonshëm dhe hetim të vonuar, debati del nga kadastra.

Ai hyn në trupin e njeriut. Hyn në rend.

Hyn në pyetjen se kush ka të drejtë të vendosë dorë mbi qytetarin kur toka bëhet projekt.

Prona private nuk është shtet privat.

Asnjë investitor, sado i madh, sado ndërkombëtar, sado i mbuluar me premtime pune, nuk mund të ketë forcë private që duket më e shpejtë se ligji publik.

Kur qytetari kërkon dosjen dhe merr spraj, nuk kemi më vetëm debat prone.

Kemi krizë shteti.

Kemi pyetjen nëse Republika është ende zot i forcës së vet morale.

Kjo nuk e bën protestuesin automatikisht të drejtë.

Nuk e bën investitorin automatikisht fajtor. Nuk e bën median automatikisht të pastër. Nuk e bën qeverinë automatikisht kriminale.

Por e bën të domosdoshme një gjë, shteti duhet të hapë dosjen përpara se t’i kërkojë qytetarit të besojë.

Nëse protesta shkel ligjin, protestuesi përgjigjet.

Nëse siguria private tejkalon kufirin, ajo përgjigjet.

Nëse policia gabon, policia përgjigjet.

Nëse qeveria ka ndryshuar rregullat për ta bërë projektin të mundur, qeveria përgjigjet. Nëse prona është e pastër, ajo provohet. Nëse nuk është, fjala “private” nuk mjafton.

Ky është rendi i një Republike, jo kush bërtet më shumë, jo kush ka më shumë para, jo kush ka më shumë roje, jo kush ka më shumë lidhje, jo kush e quan veten strategjik, por kush e provon të drejtën e vet përpara ligjit dhe publikut.

Edhe opozita që zgjohet vetëm kur makina është në terren dhe kamera është ndezur nuk është e pafajshme.

Ligjet, vendimet qeveritare, ndryshimet e hartave, ulja e mbrojtjes, arkitektura e investimeve strategjike, lejet, kompanitë dhe gardhet nuk lindin brenda natës.

Një opozitë serioze nuk pret sprajin për të kuptuar se shteti ka filluar ta humbë kufirin.

Dhe një qeveri serioze nuk pret videon për të kujtuar se qytetari ka trup, dinjitet dhe të drejtë për shpjegim.

Në këtë pikë, kërkesa është e thjeshtë, por nuk është teknike, është rend Republike.

Shteti duhet të hapë hartën e pronësisë, zinxhirin e kalimit të pronave, përfituesit fundorë, arsyetimin e ndryshimit të mbrojtjes, lejet, vlerësimin mjedisor dhe çdo dokument që e kthen këtë projekt privat në çështje publike.

Nëse çdo gjë është e pastër, drita nuk e dëmton projektin, nëse drita shmanget, atëherë problemi nuk është më dyshimi i qytetarit, por frika e shtetit nga prova.

Punimet duhet të pezullohen derisa dosja të jetë e plotë në sytë e publikut, dhe çdo përdorim force, çdo gabim policor, çdo rol i sigurisë private duhet të hetohet me seriozitet, jo me gjuhë qetësuese.

Kjo nuk është kërkesë kundër zhvillimit.

Është kushti që zhvillimi të mos kthehet në pushtet mbi vendin.

Në Zvërnec nuk duhet të fitojë as propaganda kundër investitorit, as propaganda e investitorit.

Nuk duhet të fitojë as gjyqi popullor, as avokatia e ftohtë e mjegullës.

Duhet të fitojë dosja.

Sepse aty ku dosja mungon, gardhi bëhet argument, forca bëhet shpjegim dhe qytetari mbetet i vetëm përballë një shteti që i kërkon besim pasi ia ka fshehur të vërtetën.

Toka mund të jetë private, por e vërteta për tokën është publike.

Investimi mund të jetë i madh, por Republika është më e madhe.

Dhe kur qytetari kërkon dosjen, shteti nuk ka të drejtë t’i tregojë gardhin, dorën private dhe sprajin.

Ka detyrë t’i tregojë të vërtetën.

Sepse një vend nuk humbet vetëm kur i merret toka.

Humbet edhe kur ligji vjen pasi gardhi, leja, paraja dhe forca kanë folur në vend të tij.

Arian Galdini