Trashëgimtari i panjohur!

Nga Arian Galdini

Në vitin 1978, Arian Shehu u ngjit për herë të parë në skenën e Festivalit Kombëtar Folklorik të Gjirokastrës.

Ishte gjashtëmbëdhjetë vjeç dhe asaj dite i kishin paraprirë orë të tëra dëgjimi e harmonizimi pranë këngëtarëve të bashkësisë së tij.

Dekada më vonë, trembëdhjetëvjeçari Orion Demirxhiu regjistronte interpretimet e veta dhe priste daljen në të njëjtin festival, kënga jetonte me të edhe në udhëtimet familjare, në kafene e në makinë.

Shehu e shihte rrezikun te një brez që merrte materialin e gatshëm dhe kopjonte në vend që të krijonte.

Midis këtyre dy moshave kalon diçka më e vështirë se repertori.

Kalon e drejta për të hyrë mes zërave, aftësia për të dalluar çfarë i përket formës dhe çfarë i përket vetëm një interpretimi, guximi për të sjellë një kthesë të re dhe detyrimi për t’iu përgjigjur njerëzve me të cilët këndon.

Mjeshtri duhet ta mbrojë këngën nga imitimi i cekët, i riu duhet të fitojë lirinë pa e ngatërruar me papërgjegjshmërinë.

Pyetja e vërtetë lind aty ku asnjëri nuk zotëron përgjigjen, a do të dijë tradita ta njohë trashëgimtarin e vet kur ai të mos i ngjajë plotësisht së shkuarës?

Trashëgimtari i panjohur është njeriu që ende nuk ka emër në regjistrat tanë, por do të jetojë brenda pasojave të vendimeve që marrim sot.

Ai nuk voton për buxhetin e kulturës, nuk kërkon pagesën e mësuesit, nuk kundërshton projektin që mbyllet pas një viti dhe nuk pyet pse arkivi u ruajt, ndërsa vendi ku mësohej u la të shuhej.

Megjithatë, ne mund t’i dërgojmë përpara një botë të pajisur me mijëra dëshmi dhe të varfëruar nga mungesa e njerëzve që dinë si përdoren.

Një kulturë mund të vdesë pa u harruar.

Regjistrimet shumëfishohen, muzeu hap dyert, emri futet në inventarë, skena ruan kostumin dhe publiku e dëgjon të njëjtin interpretim sa herë dëshiron, ndërkohë, dobësohet aftësia e një të riu për të gjykuar, për t’u korrigjuar dhe për të krijuar këngën pasuese.

Gjurmët mbeten.

Vijimësia këputet pikërisht aty ku duhet të lindë diçka që arkivi nuk e përmban.

Prandaj trashëgimia nuk përbëhet vetëm nga veprat që kemi marrë.

Brenda saj ndodhet edhe e papërfunduara, përgjigjja që nuk është dhënë, interpretimi që nuk është krijuar, përdorimi i ri që ende nuk ka gjetur formë.

Serveri ruan të kryerën, muzeu e bën të dukshme dhe analiza mund t’ia zbulojë ndërtimin, asnjëra prej këtyre fuqive nuk arkivon paraprakisht gjykimin e njeriut që do të përballet me një rrethanë të panjohur.

Drejtësia ndaj trashëgimtarit fillon duke i lënë të hapur mundësinë e një krijimi që sot nuk dimë ta parashikojmë.

Udhëtimi i Ludwig Göranssonit drejt jugut të Shqipërisë e bëri këtë dallim të prekshëm.

Gjatë ndërtimit të botës zanore të Odisesë së Christopher Nolanit, kompozitori kërkoi lirën, aulosin, tingullin e metaleve dhe burime të lidhura organikisht me mjedisin e filmit.

Në Shqipëri regjistroi iso-polifoninë, të cilën tha se nuk e kishte dëgjuar më parë në një film, si edhe fyellin e barinjve.

Kjo ngjarje nuk është pagëzimi i Shqipërisë nga Hollywood-i.

Një popull nuk merr ekzistencë kur e shqipton një emër i famshëm.

Rëndësia gjendet në lëvizjen e kundërt, një industri që ndërton anije, brigje, beteja dhe botë të tëra kërkoi jashtë studios një burim, sepse historia njerëzore që i paraprinte tingullit nuk mund të sajohej më pas.

Pajisjet e regjistruan, artistët e vendosën në një vepër tjetër, shpërndarja do ta çojë larg, prejardhja mbeti te puna, gjuha, mjedisi dhe marrëdhëniet që e kishin formuar.

Mjeti nuk ka përulësi dhe as mendjemadhësi.

Besueshmëria fitohet nga përdorimi njerëzor i tij, nga artisti që pranon kufirin, nga institucioni që emërton burimin dhe nga krijuesi që nuk e ngatërron fuqinë për të përdorur një formë me të drejtën për t’i shpikur asaj të shkuarën.

Teknologjia zgjerohet pa u bërë vetvetiu gjenezë.

Fyelli e zbret këtë pohim në trup.

Fryma kalon në instrument, gishtat hapin e mbyllin vrimat dhe ndryshon gjatësia e kolonës së ajrit, i njëjti kraharor ecën në shpat, ndjek motin dhe kujdeset për tufën.

Regjistrimi duhej të përfundonte në gjashtë të mbrëmjes, sepse barinjtë ngriheshin në katër të mëngjesit për delet.

Në ato dy orare u takuan afati i projektit dhe cikli i detyrimit.

Seanca mund të zhvendosej, agimi i bariut vinte në kohën e vet.

Pushteti kulturor e humbet shpesh këtë ndarje nga sytë, premiera përgatitet, festivali programohet dhe raporti mbyllet, ndërsa bartësi formohet gjatë viteve kur publiku mungon dhe përparimi nuk përkthehet dot në fotografi mujore.

Programet mund t’i përmirësojnë kushtet e udhës, por koha e ushtrimit duhet jetuar.

Iso-polifonia e zhvendos çështjen nga një trup i vetëm te marrëdhënia.

UNESCO-ja përshkruan forma ku dy pjesë solistike, melodia dhe kundërmelodia, mbështeten nga isoja korale, ndërsa ndërtimi konkret ndryshon sipas mënyrave të interpretimit.

Kjo larmi na pengon ta kthejmë shumëzërësin shqiptar në një skemë të vetme, ajo që mund të thuhet me siguri është se dallimi i pjesëve dhe mbështetja e ndërsjellë hyjnë së bashku në krijimin e tërësisë.

Muzika nuk dëshmon se shoqëria që e krijoi ka qenë vetvetiu e lirë, e drejtë ose e aftë për pluralizëm.

Popujt këndojnë së bashku dhe dështojnë përsëri në jetën publike.

Megjithatë, akti shumëzërësh vendos përpara nesh një vështirësi të qytetërimit, njeriu duhet të hyjë mes të tjerëve pa i sunduar dhe pa e humbur fytyrën e vet.

Një zë që mbulon gjithçka e shndërron praninë në pushtim, një grup që shuan dallimet varfëron vetveten.

Aty liria fiton vesh.

Ligji cakton kufijtë, institucionet ndajnë përgjegjësitë dhe votimi i kthen vullnetet individuale në rezultat publik.

Bashkëjetesa kërkon edhe aftësinë për të dalluar kur forca po e ngushton hapësirën e tjetrit, kur bindja po fshin fytyrën dhe kur kundërshtimi sjell një mundësi që bashkësia duhet ta dëgjojë.

Shoqëria e lirë nuk është kori i një zëri të vetëm, as një grumbull zërash që refuzojnë t’i përgjigjen kujtdo.

Bashkësia e praktikuesve nuk është gjykatë e pagabueshme.

Ajo ruan kritere, formon nxënës dhe dëgjon hollësi që publiku i jashtëm nuk i njeh, po ajo mund ta kthejë dijen në privilegj, t’ia mbyllë hyrjen të riut dhe ta marrë çdo risi për cenim.

Mjeshtri është i domosdoshëm, jo i pagabueshëm.

Trashëgimtari duhet të pranojë korrigjimin, ndërsa autoriteti të shqyrtojë nëse po mbron formën apo frikën e vet nga ajo që vjen.

Kultura e lirë mbështetet mbi tri burime autoriteti që duhet të kufizojnë njëri-tjetrin.

Prejardhja mbron historinë dhe emrin nga fshirja ose përvetësimi, por ngurtësohet kur shpallet monopol mbi të ardhmen.

Kompetenca fitohet me punë dhe ka të drejtë të gjykojë praktikën nga brenda, por kthehet në oligarki kur mbyll hyrjen ose e trajton risinë si faj paraprak.

Autoriteti publik garanton qasje, përgjegjshmëri dhe kushtet e formimit, pa praktikuesit, ai zbret në administrim të një kuptimi që nuk e njeh.

Asnjëri prej tyre nuk është pronar.

Një Republikë pa pronar nuk mund të ketë kulturë me pronar.

Detyra e saj është ta mbrojë prejardhjen nga fshirja, praktikuesin nga shfrytëzimi dhe trashëgimtarin nga porta e mbyllur, pa shpallur një interpretim zyrtar ose një shije të detyrueshme.

Kështu autoriteti arsyetohet, kompetenca provohet dhe risia dëgjohet përpara se të dënohet.

Kritika e Arian Shehut ndaj kopjimit prek pikërisht këtë fushë.

Imitimi mekanik mund ta ruajë sipërfaqen me saktësi të madhe, përsërit frazën, timbrin e pritshëm dhe hyrjen që publiku njeh.

Trashëgimtari duhet të shkojë më thellë, deri te kriteri që i lejon ta ndryshojë formën pa e kthyer në rezervuar efektesh dhe pa e këputur nga historia e vet.

Por fjala e mjeshtrit nuk e mbyll çështjen.

Çdo përzierje e re nuk mund të shpallet kopje vetëm sepse përdor mjete të kohës së vet, as çdo risi nuk fiton vlerë vetëm nga ndryshimi.

Orioni që regjistron zërin e tij nuk provon se vijimësia është siguruar.

Ai është njeriu në prag, i cili duhet t’i dëgjojë të vjetrit, ndërsa të vjetrit duhet të përgatiten për mundësinë që kënga e tij të mos u ngjajë plotësisht.

Teknologjia hyn në këtë provë si zgjerim i mundësive.

Regjistrimi lejon dëgjim të përsëritur, krahasim dhe takim me zëra që ndodhen larg.

Sistemet gjeneruese analizojnë korpuse të mëdha, dallojnë struktura dhe prodhojnë variante që e zgjerojnë fushën e kërkimit njerëzor.

Pyetja serioze nuk është më nëse prej tyre mund të dalë risi, por kush përgjigjet për formën që përzgjidhet, publikohet dhe paraqitet si vazhdim i një historie.

Përgjegjësia nuk e përcakton e vetme autorësinë.

Kontributi krijues, kontrolli, përzgjedhja, kompozimi dhe njohja ligjore kanë pesha të ndryshme.

Legjitimiteti kulturor i autorësisë, megjithatë, kërkon përgjegjësi të atribuueshme, krijuesi, studioja ose institucioni duhet të japin arsye për zgjedhjet, të emërtojnë burimin, të pranojnë kundërshtimin dhe të përgjigjen për pasojat.

Parimet ndërkombëtare për inteligjencën artificiale e mbajnë përgjegjësinë përfundimtare te persona fizikë ose juridikë, jo te vetë sistemi.

Risia mund të gjenerohet, legjitimiteti duhet fituar.

Një formë e prodhuar me ndihmën e sistemit mund të ketë vlerë estetike dhe të sjellë një zgjidhje të paparashikuar, por e drejta morale për ta paraqitur si vazhdim të një trashëgimie varet nga njohja e burimit, kompetenca, transparenca, korrigjueshmëria dhe marrëdhënia me njerëzit që preken prej përdorimit.

Kjo marrëdhënie kërkon reciprocitet.

Kur një studio, platformë, universitet ose krijues përdor regjistrimet dhe format e një bashkësie, përmendja e emrit është vetëm fillimi.

Pyetja vazhdon te ajo që u kthehet bartësve dhe bashkësisë së origjinës, përfshirje, shpërblim, njohje e saktë, transparencë, mundësi kundërshtimi dhe burime për të formuar njerëz të rinj.

Marrja pa kthim e redukton kulturën në lëndë të lirë, qarkullimi i drejtë forcon aftësinë e bashkësisë për ta vazhduar.

Te Dosja H, Ismail Kadareja vendos dy studiues irlandezo-amerikanë të Harvardit përballë këngëtarëve të epikës gojore shqiptare.

Ata mbërrijnë me magnetofon, duke shpresuar se zëri i gjallë do t’i afrojë te çështja homerike dhe prejardhja gojore e poemave.

Pajisja mishëron dëshirën moderne për ta kapur ngjarjen e vdekshme dhe për ta kthyer në dëshmi.

Epoka digjitale e ka ndryshuar formën e këtij ankthi.

Një regjistrim mund të shpërndahet në aq kopje, sa prishja e një bartësi material të mos shënojë fundin e dëshmisë.

Kompetenca nuk shumëfishohet në të njëjtën mënyrë.

Skedari përsërit ngjarjen e kryer, gjykimi formohet në një praktikë ku njerëzit pyesin, kundërshtojnë, gabojnë dhe ndryshojnë.

Asimetria themelore e kohës sonë shfaqet këtu, aftësia për të prodhuar e shpërndarë ngjashmëri po rritet më shpejt se institucionet që formojnë gjykim.

Arkivi mban dëshminë, tregu krijon qarkullim, filmi mund të ngjallë vëmendje dhe sistemet gjeneruese zgjerojnë hapësirën e varianteve.

Vijimësia fillon kur këto fuqi lidhen me njerëz që dinë të dallojnë, të përgjigjen dhe të formojnë dikë tjetër.

Njohja ndërkombëtare e iso-polifonisë ka rritur dukshmërinë.

I njëjti dokumentacion ka shënuar varfërinë, mungesën e mbështetjes financiare dhe largimin e të rinjve si rreziqe për vijimësinë.

Njohja e nxjerr praktikën nga padukshmëria, sovraniteti kërkon që bashkësia dhe institucionet vendase të mbrojnë kohën e formimit.

Sovraniteti kulturor është aftësia e një bashkësie për të formuar njerëz që dinë ta gjykojnë, ta rikrijojnë dhe ta përcjellin atë që kanë marrë.

Prejardhja i jep praktikës kujtesën e lindjes, ndërsa kompetenca fitohet me punë, arkivi mban dëshminë dhe gjykimi dallon risinë pjellore nga përdorimi që e zbraz burimin.

Mësimi hap mundësinë e trashëgimtarit, kurse rikrijimi provon se forma ka hyrë në kohën e re pa humbur dialogun me historinë e vet.

Pohimi “është e jona” ka kuptim kur mbron burimin nga fshirja ose përvetësimi, por nuk provon aftësinë për ta vazhduar.

Një njeri i lindur brenda kulturës mund të mbetet konsumator i saj, një i huaj, përmes punës së gjatë dhe respektit ndaj burimit, mund të fitojë kompetencë reale.

Origjina krijon një detyrim të veçantë ndaj kujtesës, jo monopol mbi të ardhmen.

Kjo nuk e kthen kulturën në mall pa atdhe.

Gjuha, trualli, historia dhe përvojat që e formuan mbeten të pazëvendësueshme.

Shqiptarizmi i pjekur nuk kërkon mbylljen e veprës brenda kufirit dhe as miratimin e botës për të provuar vlerën e vet.

Ai kërkon që dalja në botë të ruajë dialogun me vendin e origjinës dhe të shtojë, jo të zvogëlojë, aftësinë e tij për të krijuar.

Rreziku afrohet nga dy drejtime, ndryshimi pa kriter dhe ruajtja pa jetë.

I pari e trajton traditën si rezervuar efektesh, e dyta e detyron të përsërisë pamjen e vet derisa të mos krijojë më asgjë.

Trashëgimtari punon ndërmjet tyre.

Ai sjell interpretimin e ri përpara njerëzve që e njohin praktikën, ndërsa ata duhet ta gjykojnë pa e kthyer autoritetin në frikë nga e ardhmja.

Filmi i Nolanit mund t’i japë tingullit shqiptar një shtrirje që institucionet tona nuk do ta arrinin me të njëjtat mjete.

Mund të zgjojë kureshtje dhe ta çojë një të ri drejt burimit.

Ky është një nga funksionet që qarkullimi mund të kryejë.

Shteti shqiptar ka detyrën që filmi nuk mund ta marrë përsipër, të krijojë kushte të qëndrueshme për formimin e bartësit pasues, me mësues, vende ushtrimi, mbështetje ekonomike dhe kohë që nuk mbaron bashkë me sezonin e festivalit.

Politika kulturore e denjë për emrin e saj mbron kohëzgjatjet që tregu dhe pushteti i ditës priren t’i shpërfillin.

Ajo e paguan mjeshtrin edhe për orët e mësimit, lidh arkivin me praktikën e gjallë, ndërton marrëdhënie shumëvjeçare dhe nuk e mat suksesin vetëm me audiencën ose numrin e pjesëmarrësve.

Kriteri vendimtar është kompetenca e formuar dhe aftësia e saj për t’u përcjellë më tej.

Kjo është koha e formimit, periudha gjatë së cilës gabimi korrigjohet pa e poshtëruar nxënësin, mjeshtri mëson të lëshojë vend dhe bashkësia pranon se vijimësia nuk është kopja e vetes.

Republika e mbron këtë kohë, sepse tregu, fama dhe krenaria kombëtare nuk e sigurojnë vetvetiu.

Trashëgimtari i panjohur është qytetari më i pambrojtur i kësaj Republike.

Ai nuk kërkon që e shkuara të mbahet e paprekur për të, kërkon të mos marrë një zbrazëti të stolisur me dokumente.

Ka të drejtë të gjejë burime, njerëz që dinë, institucione që nuk e përdorin kulturën si pronë dhe lirinë për ta çuar më tej atë që merr.

Detyrimi ynë është t’i lëmë të hapur mundësinë e një krijimi që sot askush nuk mund ta parashikojë.

Një ditë, një i ri do të dëgjojë disa herë regjistrimin e një këngëtari që nuk jeton më.

Do t’i mësojë fjalët dhe do të dallojë frymën e zërit të vjetër, por puna e tij e vërtetë do të nisë kur të ulet pranë njerëzve të gjallë.

Aty do të provojë një hyrje që nuk përputhet me atë që ka dëgjuar.

Dikush do t’i kërkojë ta përsërisë, jo për ta kthyer në kopje, por për të kuptuar nëse ndryshimi ka lidhje me tërësinë.

Herën tjetër ai do të sjellë një kthesë që nuk ndodhet në regjistrim.

Njerëzit përreth do ta dëgjojnë dhe, për një çast, do të duhet të gjykojnë edhe veten, a po mbrojnë kriterin apo frikën e tyre nga ajo që vjen?

I riu do ta mbyllë skedarin.

Ekrani i telefonit do të fiket.

Zëri i ri do ta marrë këngën aty ku skedari mbaron.

Arian Galdini