📘 Rubrika Ditore: Historiku i së Djathtës Shqiptare (1912–2025)🗓️ Dita 1. 27 Qershor 2025

👤 Mithat Frashëri (1880–1949)

Në hartën e ndërgjegjes politike shqiptare, figura e Mithat Frashërit është ndër më të ndritshmet dhe më të pashlyeshmet.

Biri i Abdylit, nipi i Naimit dhe Samiut, ai mishëronte në vetvete një brez që nuk u mjaftua me fjalët, por kërkoi të ndërtonte një komb mbi vlera.

Formimi i tij intelektual në Selanik dhe Stamboll, frymëzimi rilindas dhe përvoja shtetëformuese në vitet e para të pavarësisë e shndërruan atë në një udhërrëfyes shpirtëror për një Shqipëri që ende s’e njihte veten.

Mithati ishte pjesëmarrës në Kongresin e Alfabetit në Manastir, ministër në qeveri të përkohshme, drejtues i bibliotekës së parë kombëtare, botues i revistës “Dituria” dhe, më vonë, themelues dhe udhëheqës i Ballit Kombëtar.

Në çdo rol, ai nuk e pa veten si politikan, por si njeri në shërbim të një amaneti, Shqipërisë që duhet të ishte më shumë se një territor, duhej të ishte një shpirt.

I qartë në vizion dhe i patundur në parim, ai besonte se Shqipëria nuk mund të bëhej dot pa elitë mendore, pa klasë të mesme, pa rend, pa pronë, pa ndershmëri, pa arsim dhe pa ndjenjë për sakrificë.

Në vitet e Luftës së Dytë Botërore, ai qëndroi si një shtyllë e rrallë etike në një vend ku shumë figura u thyen, u shitën ose u humbën.

Balli Kombëtar që ai drejtoi, pavarësisht mëkateve që i janë ngjitur padrejtësisht, përfaqësonte përpjekjen më serioze për të krijuar një alternativë shqiptare midis fashizmit dhe komunizmit.

Vetë Mithati refuzoi bashkëpunimin me pushtuesit nëse nuk garantoheshin interesat shqiptare.

Ai nuk kërkoi as karrige, as lavdi, por vetëm rrugë për një Shqipëri të lirë nga të huajt dhe e mbështetur mbi qytetarë të lirë.

Kur komunizmi e pushtoi Shqipërinë, ai u detyrua të mërgonte.

Jetoi i ndjekur nga mallkimi i një regjimi që e urrente mendimin, dhe vdiq në një dhomë hoteli në Nju Jork në rrethana të pazbardhura.

Por ai nuk u shua.

Përkundrazi, u shndërrua në ndërgjegje të heshtur të asaj Shqipërie që s’pati mundësi të lindte.

Mendimi politik i Mithat Frashërit është një nga pasuritë më të nëpërkëmbura të Shqipërisë moderne.

Në artikujt e tij në “Dituria”, në fjalimet e Ballit Kombëtar, në letrat dhe intervistat e viteve të fundit, ai formësoi qartazi një vizion të djathtë shqiptar, një përzierje e qytetërimit europian me ndjenjën kombëtare, një ndërthurje e respektit për traditën me hapjen ndaj dijes dhe përparimit.

Ai nuk besonte në revolucion, por në evoluim; nuk besonte në barazi të detyruar, por në drejtësi të natyrshme; nuk besonte në shtetin-çati, por në shoqërinë e lirë që ndërton vetë shtëpinë e saj.

Mithati e shihte lirinë si akt moral, jo si premtim politik.

E djathta për të nuk ishte një kamp politik, por një mënyrë të jetuari dhe të menduari, të punosh, të ruash, të krijosh, të ndërtosh me vetëdije e përkushtim.

Ai shkruante: “Kombi nuk është një turmë, por një ndërgjegje. Shqipëria nuk do të shpëtojë nga huajt, pa shpëtuar më parë nga vetvetja e shthurur.”

Për të, rendi ishte parakushti i lirisë, dhe liria kërkonte moral, jo vetëm ligje.

Në një nga artikujt më të thellë, ai shkruante:

“Të jesh patriot, nuk mjafton të këndosh këngë për flamurin. Duhet të jetosh për të, të punosh për të, të sakrifikosh pa u dukur.”

Në këtë mendim qëndron thelbi i konservatorizmit të tij, qytetari i vërtetë nuk është ai që ulëret, por ai që mban peshën e kombit mbi shpinë, në heshtje.

Ai e konsideronte shtetin jo si shërbëtor të dëshirave, por si pasqyrë të karakterit të popullit, dhe ndaj kërkonte që vetë populli të ndryshonte më parë se qeveritë.

Në fund, trashëgimia e tij nuk është vetëm historike, por doktrinare.

Mithati na mëson se një e djathtë shqiptare është e mundur vetëm nëse është e bazuar mbi njerëz të përgjegjshëm, të ditur, të ndërgjegjshëm dhe të përkushtuar ndaj kombit dhe moralit.

Ai nuk kërkoi asgjë për vete, por dha gjithçka për të tjerët.

Në këtë kuptim, ai është figura themelore për çdo ringjallje serioze të mendimit të djathtë në Shqipëri.