Shqipëria nuk është katalog!

Nga Arian Galdini

Njeriu mund të mbetet në vendin e vet dhe prapë të jetë dëbuar nga e ardhmja e vet.

Nuk i merret gjithmonë shtëpia.

Nuk i mbyllet gjithmonë dera.

Nuk i thuhet gjithmonë, ik.

Mund të ecë ende në rrugën ku është rritur, të shohë detin që njeh, gurin që njeh, sheshin që njeh, dhe prapë të mos jetë më brenda vendimit që po vizatohet mbi jetën e tij.

Kjo është një nga format më të holla të pushtetit modern.

Nuk të largon gjithmonë.

Të lë aty.

Pastaj ndërton një botë ku ti nuk nevojitesh më.

Në katalog, toka nuk dhemb.

Ka ngjyrë.

Konflikti nuk zgjidhet. Hiqet nga faqja.

Shtëpia nuk rrëzohet. Nuk shfaqet.

Banori nuk dëbohet. Nuk vizatohet.

Prona nuk mohohet. Pastrohet nga gjyqi.

Bregu nuk humbet. Riformulohet si vijë.

Kështu nis një dëbim që nuk duket si dëbim.

Jo me kamionë.

Jo me britmë.

Jo me urdhër të ngjitur mbi derë.

Por me një faqe të bardhë ku jeta është pastruar nga kundërshtimi i saj.

Katalogu është pushtet pa britmë.

Nuk ka nevojë të thotë se njeriu nuk ekziston.

Mjafton ta bëjë vendin të duket i plotë pa të.

Nuk ka nevojë ta shkatërrojë kujtesën.

Mjafton ta lërë jashtë pamjes.

Nuk ka nevojë t’ia mbyllë sytë qytetarit.

Ia jep pamjen në atë formë ku pyetja e tij duket e tepërt.

Katalogu është mungesa e njeriut e bërë e bukur.

Prandaj është i rrezikshëm.

Jo sepse është i shëmtuar.

Por sepse mund të jetë shumë i bukur.

Një pamje e bukur mund ta lodhë pyetjen.

Mund ta bëjë dokumentin të duket vonesë.

Mund ta bëjë banorin të duket pengesë.

Mund ta bëjë pronarin të duket i vjetër për tokën e vet.

Mund ta bëjë qytetarin të duket i vogël përballë së ardhmes, vetëm sepse kërkon të dijë kush e porositi atë.

Kjo është dhuna e butë e pamjes.

Jo dhunë që godet trupin.

Por dhunë që e zhvendos njeriun nga kuptimi.

Njeriu nuk jeton vetëm në tokë, jeton edhe në vendimin mbi tokën.

Në çastin kur një vend shfaqet përpara se të shpjegohet, katalogu pushon së qenuri libër.

Bëhet regjim shikimi.

Dhe çdo regjim shikimi është edhe regjim pushteti.

Sepse ai që vendos çfarë shihet, vendos edhe çfarë nuk pyetet.

Ai që e paraqet të ardhmen si pamje të përfunduar, e fut qytetarin vonë në fatin e vet.

Ai që e bën vendin të duket i plotë pa njeriun, ka nisur dëbimin më të hollë, jo dëbimin nga vendi, por dëbimin nga e drejta për ta kuptuar vendin.

Përballë katalogut qëndron dokumenti.

Dokumenti është kthimi i njeriut në të drejtë.

Dokumenti nuk është burokraci.

Është dinjitet politik.

Është çasti kur shikuesi bëhet qytetar.

Është vendi ku pamja zbret nga faqja dhe takon emrin, pronën, lejen, porositësin, përfituesin, vendimin, ligjin, njeriun që pyet.

Katalogu kërkon shikues.

Dokumenti kërkon qytetar.

Katalogu të thotë: shiko.

Dokumenti të jep të drejtën të pyesësh.

Katalogu kërkon admirim.

Dokumenti kërkon përgjegjësi.

Pa dokument, bukuria mund të jetë e madhe dhe prapë të mos jetë e lirë.

Pa dokument, qytetari nuk është sovran.

Është vizitor në pamjen e së ardhmes që dikush tjetër ka porositur për të.

Këtu nis Republika.

Jo te pamja.

Te e drejta për ta lexuar pamjen.

Jo te vizioni.

Te emri i dorës që e porositi.

Jo te qetësia e imazhit.

Te pyetja që e prish atë qetësi.

Republika nuk është një vend që duket bukur në faqe.

Është vendi ku qytetari nuk hiqet nga faqja.

Republika nuk është skena ku njeriu thirret për të admiruar të ardhmen.

Është e drejta e tij për ta ndërprerë skenën dhe për të kërkuar dokumentin.

Bukuria nuk është armik.

Arkitektura nuk është armik.

Investimi nuk është armik.

Studioja ndërkombëtare nuk është armik.

Armik është errësira e porosisë.

Arkitektura mund të jetë një nga artet më të larta të jetës së përbashkët.

Mund t’i japë frymë qytetit, dritë shtëpisë, masë hapësirës, dinjitet vendit ku njeriu jeton.

Një vend pa bukuri plagos shpirtin e vet.

Por arkitektura, kur ndahet nga dokumenti publik, mund të bëhet gjuha më elegante e pronësimit.

Atëherë projekti nuk është më vetëm projekt.

Është akt pushteti.

Atëherë vizioni nuk është më vetëm vizion.

Është mënyra si dikush e shkruan të ardhmen përpara se qytetari të dijë kush e porositi.

Në botën moderne, kjo formë pushteti ka shumë emra.

Në Shqipëri, ajo ka marrë fytyrën politike të Edi Ramës, emrin shqiptar të pushtetit që e quan pamjen zhvillim, pyetjen qytetare pengesë, territorin “vizion”, tokën “mundësi”, bregun “potencial”, kundërshtimin “prapambetje”, ndërsa mungesën e dokumentit e fsheh pas shkëlqimit të pamjes.

Ky është Rama më i rrezikshëm, jo ai që fsheh gjithçka, por ai që ekspozon mjaftueshëm sa qytetari të harrojë dokumentin.

Jo ai që e zhduk Shqipërinë.

Ai që kërkon ta bëjë Shqipërinë të duket e plotë pa shqiptarët si vendimmarrës.

Debati mbi “The Albanian Files”, që Citizens.al bëri mirë ta sillte në vëmendje publike, nuk duhet të mbetet debat mbi një libër arkitekture.

Libri është porta.

Çështja është më e madhe, çfarë ndodh kur një vend e sheh të ardhmen e vetë në katalog përpara se ta lexojë në dokument?

Prandaj Shqipërisë i duhet Regjistri Publik i Shqipërisë së Projektuar.

Jo si formular i ftohtë administrativ.

Si akt republikan që e kthen qytetarin në vendim.

Për çdo projekt madhor urban, bregdetar, turistik, strategjik a kulturor, qytetari duhet të dijë porositësin, zhvilluesin, përfituesin fundor, pronën dhe lejen.

Jo sepse qytetari është armik i së ardhmes.

Sepse e ardhmja që porositet pa qytetarin nuk është e ardhme publike.

Shqipëria nuk është katalog.

Asnjë vend nuk është katalog.

Asnjë njeri nuk është dekor i së ardhmes që ndërtohet mbi jetën e tij.

Asnjë Republikë nuk mbahet nga pamja e së ardhmes.

Mbahet nga e drejta e qytetarit për ta lexuar atë të ardhme përpara se ta duartrokasë.

Një vend ku njeriu mungon nga faqja mund të duket i bukur.

Por nuk është i lirë.

Arian Galdini